વેદનામાંથી આવતી વિદ્યા

માણસ સમજાવટથી ક્યારેય બદલાતો નથી. સલાહ મફત મળે છે એટલે એ કાનમાંથી સરકી જાય છે. ડહાપણ ચોપડીઓ વાંચીને લોહીમાં ભળતું નથી, એ ચામડી છોલાય ત્યારે જ અંદર ઊતરે છે. પ્રાચીન ગ્રીક ભાષામાં આ માટે સીધો નિયમ હતોઃ ‘પાથેમાતા માથેમાતા’. અર્થ સાદો છે—જે ભોગવે છે, તે જ શીખે છે. વેદના વિના સાચી વિદ્યા મળતી નથી.

આ વિચાર ગ્રીક નાટ્યકાર એસ્કિલસના નાટક ‘અગમેમ્નોન’માંથી આવે છે અને ઇતિહાસકાર હેરોડોટસે પણ તેને નોંધ્યો છે. આધુનિક સમયમાં નસીમ નિકોલસ તાલેબે ‘સ્કિન ઇન ધ ગેમ’ સંદર્ભે આ જૂની સત્યહકીકત ફરી તાજી કરી. સિદ્ધાંત સ્પષ્ટ છે: શરીર કે ખિસ્સા પર જ્યારે જોખમનું ઘસરકો ન પડે ત્યાં સુધી મગજ ભ્રમણામાં રાચે છે. સલાહ આપનાર પંડિતો નુકસાન વેઠતા નથી, એટલે એમના સિદ્ધાંતો પોલા રહે છે. સાચું જ્ઞાન માત્ર એની પાસે છે જેણે પોતાના નિર્ણયોની કિંમત ચૂકવી છે.

આપણે આખી જિંદગી ભૂલો ટાળવાનો પ્રયાસ કરીએ છીએ. મા-બાપ સંતાનોને દરેક ખાડાથી બચાવવા દોડે છે. પરિણામે એક આખી એવી પેઢી ઊભી થાય છે જે બૌદ્ધિક રીતે સક્ષમ દેખાય છે, પણ વ્યવહારમાં સાવ નિર્માલ્ય સાબિત થાય છે. સંકટ વિના પાકેલો અનુભવ કાચ જેવો બરડ હોય છે. મુશ્કેલી પડે ત્યારે જ મગજની ખરી ક્ષમતા ખુલે છે.

ન્યૂ જર્સીમાં રહેતા મુકેશભાઈનો દીકરો નીલ અમેરિકામાં મોટો થયો. પિતાએ બચત કરીને ૨૫ વર્ષ સુધી કશું ખૂટવા ન દીધું. છોકરાએ બિઝનેસ સ્કૂલની ડિગ્રી લીધી અને બાપના કહેવા છતાં સલાહકારોની વાતોમાં આવીને એક ફેન્સી રેસ્ટોરાં ખોલી નાખી. બે વર્ષમાં બધી મૂડી ધોવાઈ ગઈ, પાર્ટનર હાથ ઊંચા કરીને ભાગી ગયો અને પોતે ભાડાના ઘરમાં આવી ગયો. જે વાતો પિતા બે દાયકાથી સમજાવતા હતા, તે પેલા બંધ પડેલા શટર સામે ઊભા રહીને બે મહિનામાં સમજાઈ ગઈ. આજે એ નાનો સ્ટોર ચલાવે છે, પણ હિસાબનો પાકો છે.

ચોપડીઓ માત્ર માહિતી આપે છે, પાઠ તો જિંદગીના થપ્પડ જ ભણાવે છે.