માર્ગનો સિદ્ધાંત

તમારી દાનત ગમે તેટલી સારી હોય, પણ તમે જે રસ્તે ચાલો છો તે જ નક્કી કરશે કે તમે ક્યાં પહોંચશો. આ વિચાર સાદો છે પણ ક્રૂર છે. માણસ પોતાની દિશા પસંદ કરે છે, પછી ગંતવ્ય આપોઆપ આવી જાય છે. સમસ્યા એ છે કે લોકો માને છે કે માત્ર ઇરાદો સાચો હોય તો ખોટા રસ્તે ચાલીને પણ સાચી જગ્યાએ પહોંચી શકાય. ભૂગોળમાં આવો ચમત્કાર થતો નથી, જિંદગીમાં પણ નહીં.

આ વિચાર એન્ડી સ્ટેન્લી નામના અમેરિકન લેખકે ૨૦૦૯માં પોતાના પુસ્તકમાં સ્પષ્ટપણે મૂક્યો હતો. સિદ્ધાંતનું મૂળ સૂત્ર એક જ છે: દિશા, નહિ કે ઇરાદો, તમારું ભવિષ્ય નક્કી કરે છે. તમે ઉત્તર તરફ મોં રાખીને ચાલવાનું શરૂ કરો અને અપેક્ષા રાખો કે દક્ષિણ સમુદ્રકાંઠો આવશે, તો એ માત્ર મૂર્ખાઈ છે. તમારા દિલમાં શું છે તેનું વાસ્તવિકતાને કોઈ પડી નથી. વાસ્તવિકતા ફક્ત તમારા પગલાંની દિશા જુએ છે.

આપણે આ ભૂલ રોજ કરીએ છીએ. સંબંધો સાચવવા હોય પણ વ્યવહાર સતત અપમાનજનક રાખવો. તંદુરસ્ત રહેવું હોય પણ રાત્રે બે વાગ્યે તળેલો નાસ્તો કરવો. માણસ માને છે કે પોતે અપવાદ છે. નિયમો બીજા માટે છે, પોતે તો કોઈ ચમત્કારથી બચી જશે. પરંતુ નિયમ બદલાતો નથી. દરેક નાનો નિર્ણય એક દિશા છે, અને દરેક દિશા એક અંત તરફ દોરી જાય છે.

ભારતીય રાજકારણમાં આ તમાશો દર પાંચ વર્ષે જોવા મળે છે. કોઈ ઉમેદવાર દાવો કરે કે તેને પ્રજાની પ્રામાણિક સેવા કરવી છે. ઇરાદો કદાચ સાચો પણ હોય. પરંતુ ચૂંટણી જીતવા માટે તે જ્ઞાતિવાદનું ઝેર ફેલાવે છે, ગુંડાઓ સાથે બેઠકો કરે છે અને મતદારોને દારૂ વહેંચે છે. જીત્યા પછી એ વિચારે કે હવે તે આદર્શ લોકસેવક બનશે. આ શક્ય જ નથી. તમે જે કાદવવાળા રસ્તે સત્તા સુધી પહોંચ્યા છો, એ રસ્તો તમને ક્યારેય સ્વચ્છ વહીવટના દરવાજે નહીં ઉતારે.

ઇરાદાઓની પૂજા મંદિરોમાં થાય છે, પરિણામો હંમેશાં પગલાંની દિશા પરથી જ નક્કી થાય છે.