સંગઠન સંસ્કૃતિ

કોઈ કંપનીની દીવાલ પર કયા આદર્શ વાક્યો ફ્રેમ કરીને લટકાવ્યા છે, તેનાથી સંસ્થા ચાલતી નથી. બોસ રૂમની બહાર જાય ત્યારે કર્મચારીઓ કેવી રીતે વાત કરે છે, ભૂલ થાય ત્યારે કોણ કોના પર દોષ ઢોળે છે અને કામ પૂરું ન થાય ત્યારે શું બહાનું ચાલે છે—તે સાચી સંગઠન સંસ્કૃતિ છે. આ કોઈ સરકારી નિયમપુસ્તિકા નથી. આ એક અદ્રશ્ય નિયમ છે જે નક્કી કરે છે કે અહીં કઈ હરકત ચલાવી લેવાશે અને કઈ બાબત માટે માણસને તગેડી મુકાશે. લોકો વાતો સિદ્ધાંતોની કરે છે, પણ અનુસરે છે આ છૂપી વ્યવસ્થાને.

આ વિભાવના મેનેજમેન્ટ સાહિત્યમાં ૧૯૮૦ના દાયકામાં બહુ ચર્ચાઈ. સમાજશાસ્ત્રી ઇલિયટ જેક્સ અને પછીથી એમઆઈટીના પ્રોફેસર એડગર શાઇને આ વિચારને વૈજ્ઞાનિક રીતે સ્થાપિત કર્યો. શાઇનના મતે સંસ્કૃતિ એટલે માત્ર કંપનીનો લોગો કે સૂત્રો નહીં, પણ વર્ષોથી સ્થાપિત થઈ ગયેલી માન્યતાઓ છે. માણસ નવો આવે ત્યારે શરૂઆતમાં સંકોચાય છે, પણ થોડા જ મહિનામાં એ જૂના કર્મચારીઓ જેવો જ ઢીલો અથવા તેજ બની જાય છે. વ્યક્તિ ગમે તેટલો હોશિયાર હોય, વાતાવરણ તેને પોતાના રંગમાં ઢાળી દે છે.

આ મોડેલ એટલા માટે મહત્ત્વનું છે કારણ કે ખરાબ કલ્ચર સારામાં સારા પ્લાનિંગને ગળી જાય છે. તમે ગમે તેટલી નવી ટેક્નોલોજી લાવો કે મોંઘા કન્સલ્ટન્ટ રોકો, જો અંદરોઅંદર અવિશ્વાસ હશે તો પરિણામ શૂન્ય આવશે. સંસ્કૃતિ બદલવી એ દિવાલ પર નવો કલર કરવા જેવું સસ્તું કામ નથી. એ આખી ઇમારતનો પાયો ખોદવા જેવું અઘરું છે.

આપણી સોસાયટીઓ કે ફ્લેટ્સ એસોસિએશન આનું ઉત્તમ ઉદાહરણ છે. ધારો કે અમદાવાદની કોઈ સોસાયટીમાં પાંચસો ફ્લેટ છે. ત્યાં નોટિસ બોર્ડ પર કચરો ન ફેંકવાના અને સમયસર મેન્ટેનન્સ ભરવાના લાંબા નિયમો ચોંટાડેલા હોય છે. છતાં લિફ્ટની બાજુમાં કચરાની થેલી પડી રહે છે અને અડધા લોકો પૈસા આપતા નથી. કારણ? સોસાયટીની ખરી સંસ્કૃતિ એ છે કે ‘બધા કરે છે તો આપણે કેમ નહીં?’ જો સેક્રેટરી નિયમભંગ કરનાર સગાભાઈને પણ દંડ ફટકારે, તો રાતોરાત સંસ્કૃતિ બદલાઈ જાય. જ્યાં સુધી વ્યવહાર નહીં બદલાય, ત્યાં સુધી નિયમો માત્ર કાગળની હોડી જેવા રહે છે.

નિયમો કાગળ પર લખાતા હોય છે, પણ સંસ્કૃતિ માણસની ચામડી નીચે વહેતી હોય છે.