સર્વદિશા તાલીમ મૂલ્યાંકન

કોઈપણ તાલીમ કેટલી સફળ રહી તે માપવાની જૂની રીતો બહુ સીધી અને સપાટ છે. માણસ વર્ગખંડમાં બેઠો, એણે પરીક્ષા આપી, પ્રમાણપત્ર મળ્યું અને વાત પૂરી. પણ અસલ જીવન સીધી લીટીમાં ચાલતું નથી. સ્ટેન લેંગમેન અને સ્ટેફન રોબર્ટ થોમસ નામના સંશોધકોએ ૨૦૧૭માં એક નવો વિચાર મૂક્યો. તેમણે સૂચવ્યું કે તાલીમનું મૂલ્યાંકન માત્ર એક જ દિશામાં ન થવું જોઈએ, પણ સર્વદિશામાંથી થવું જોઈએ. એમાં ચાર સ્તર તપાસવા પડે: માણસે નવું શું ઓળખ્યું, કેટલું ગ્રહણ કર્યું, વાસ્તવમાં કેટલું વાપર્યું અને છેવટે પરિણામ શું આવ્યું.

આ કોઈ ગોખણપટ્ટીવાળું સરકારી ઓડિટ નથી. પરંપરાગત મૂલ્યાંકન ધારી લે છે કે ઉપરથી આદેશ છૂટશે અને નીચે બધા આપોઆપ શીખી જશે. આ નવું માળખું સમજે છે કે શીખનાર વ્યક્તિ માત્ર રોબોટ નથી. એ ક્યારેક સીધા માર્ગે નહીં, પણ આડેધડ અનુભવોમાંથી શીખે છે. હેતુપૂર્વક લાવેલો બદલાવ અને અજાણતા થયેલો ફેરફાર બંનેનું વજન સરખું હોય છે. જ્ઞાન પુસ્તકમાં રહ્યું કે લોહીમાં ભળ્યું, તેનો તાળો અહીં મેળવાય છે.

આપણા ઈતિહાસમાં ડોકિયું કરો. ૧૮૫૭ના સંગ્રામ પછી અંગ્રેજોએ દેશી રજવાડાંઓના રાજકુમારોને સુધારવા રાજકોટમાં રાજકુમાર કોલેજ કે અજમેરમાં મેયો કોલેજ શરૂ કરી. બ્રિટિશ માસ્તરો પોલો રમાડતા, શેક્સપિયર ગોખાવતા અને કાંટા-ચમચીથી જમવાની તાલીમ આપતા. અંગ્રેજો માનતા કે આ તાલીમથી દેશી રાજાઓ લંડનના પાકા વફાદાર બનશે. જૂના મૂલ્યાંકન મુજબ રાજકુમારો પરીક્ષા પાસ કરી ગયા એટલે તાલીમ સફળ ગણાઈ.

પણ સર્વદિશા મૂલ્યાંકન લગાવો તો સાચું ચિત્ર દેખાય. કેટલાક રાજાઓએ એ તાલીમનો ઉપયોગ માત્ર અંગ્રેજીમાં અરજીઓ લખવા માટે ન કર્યો, પણ પોતાના રાજ્યમાં આધુનિક સુધારા લાવવા અને પ્રજાહિતની વહીવટી વ્યવસ્થા ઊભી કરવા માટે કર્યો. બીજી તરફ, અમુક રાજવીઓએ એ જ પશ્ચિમી શિસ્ત પચાવીને અંગ્રેજ સલ્તનત સામે કાયદાકીય અને બૌદ્ધિક મોરચો માંડ્યો. તાલીમ આપનારે જે ધાર્યું હતું, પરિણામ તેના કરતાં સાવ જુદી દિશામાં વિસ્તરી ગયું.

જ્ઞાનનું સાચું મૂલ્ય વર્ગખંડની હાજરીપત્રકમાં નથી હોતું. જે તાલીમ માણસના નિર્ણયો અને વર્તનને બધી દિશાઓમાંથી બદલી ન શકે, એ માત્ર સમયનો આદરપૂર્વક કરેલો બગાડ છે.

તાલીમનો અર્થ પરીક્ષા પાસ કરવી નથી, ખુલ્લી આંખે દુનિયા બદલવાની ક્ષમતા મેળવવી છે.