ચેતાતંત્રની પૂર્વઅપેક્ષા

માનવ શરીર માત્ર ખોરાક કે હવા પર નથી જીવતું. આપણું મગજ અને ચેતાતંત્ર જન્મથી જ એક ચોક્કસ ખોરાક શોધે છે: સલામતી અને પ્રતિભાવ. કોઈ તમારી સામે હસે, તો તમારું મન વળતા સ્મિતની અપેક્ષા રાખે છે. કોઈ તમારી વાત સાંભળે, ત્યારે તમારું શરીર શાંતિ અનુભવે છે. આ કોઈ સભ્યતા કે સંસ્કારની વાત નથી, જીવવિજ્ઞાનની અનિવાર્યતા છે. આપણું ચેતાતંત્ર સામાજિક સ્નેહ મેળવવા માટે પહેલેથી જ તૈયાર થઈને બેઠું છે. આ જન્મજાત ભૂખને ન્યુરલ એક્સપેકટેન્સી કહે છે.

આ વિચાર અમેરિકન મનોવૈજ્ઞાનિક સ્ટીફન પોર્જીસના પોલિવેગલ સિદ્ધાંતમાંથી આવ્યો છે, અને ગેબોર માતે જેવા ચિકિત્સકોએ તેને વ્યાપક બનાવ્યો. બાળપણથી જ આપણું શરીર એવું માનીને ચાલે છે કે સામેની વ્યક્તિ આપણા અસ્તિત્વને સ્વીકારશે. જો આ અપેક્ષા તૂટે, તો શરીર તરત જ બચાવની મુદ્રામાં આવી જાય છે. સતત ઉપેક્ષા કે એકલતા શરીર માટે માત્ર દુઃખ નથી, ઘાતક ઝેર સમાન તણાવ છે.

જ્યારે આ જૈવિક ગણતરી ખોટી પડે, ત્યારે માણસ બીમાર પડે છે અથવા આક્રમક બને છે. આપણી ઓફિસો કે પરિવારોમાં જ્યારે કોઈ પ્રતિસાદ મળતો નથી, ત્યારે માણસ હતાશ થઈ જાય છે. લોકો માને છે કે માત્ર શબ્દો કે લાકડીઓથી જ ઈજા થાય છે. સત્ય એ છે કે બીજાની સંપૂર્ણ ઉદાસીનતા આપણા જ્ઞાનતંતુઓને અંદરથી ફોલી ખાય છે. તમે કોઈની સામે હાથ લંબાવો અને સામેથી પથ્થર જેવો ચહેરો મળે, ત્યારે લોહીમાં કોર્ટિસોલ વધવા લાગે છે.

ભારતીય રાજકારણમાં ચૂંટણી વખતે આનો રોકડિયો લાભ લેવાય છે. પાંચ વર્ષ સુધી સામાન્ય નાગરિક સરકારી બાબુઓ અને નેતાઓની ક્રૂર ઉપેક્ષા સહન કરે છે. તેનું ચેતાતંત્ર સતત નકારાયેલું રહે છે. પછી ચૂંટણી આવે છે. મોટો નેતા મંચ પરથી સીધો આંખમાં આંખ પરોવીને બોલે છે, હાથ જોડે છે, 'મારા ભાઈઓ અને બહેનો' કહીને છાતી સરસો ચાંપે છે. મતદારનું ભૂખ્યું શરીર તરત પીગળી જાય છે. વર્ષોની ઉપેક્ષા પછી મળેલો આ નકલી પ્રતિભાવ પણ તેને સાચો આશરો લાગે છે, અને તે બધું ભૂલીને મતદાન કરી આવે છે.

માણસને ભૂખ્યો રાખવો સહેલો છે, પણ તેના અસ્તિત્વની ઉપેક્ષા કરવી એ તેને જીવતેજીવ મારવા બરાબર છે.