નાસા નેપ

બપોરે આંખ મીંચાઈ જવી એ કોઈ આળસની નિશાની નથી. મગજ પણ એક એન્જિન છે અને એને ઠંડું પડવા માટે અમુક મિનિટનો વિરામ જોઈએ. પશ્ચિમના કોર્પોરેટ જગતમાં વર્ષો સુધી બપોરની ઊંઘને ગુનો માનવામાં આવતી. પણ વિજ્ઞાને આ વહેમ તોડી નાખ્યો. શરીરને સંપૂર્ણ ઊંઘમાં ઉતાર્યા વગર માત્ર થોડી ક્ષણો માટે સભાનતા બંધ કરવી અને મગજને ફરી તરોતાજા કરી લેવું, આ વિચારનું નામ છે નાસા નેપ.

આ વિચાર વર્ષ ૧૯૯૫માં સામે આવ્યો હતો. અમેરિકાની અંતરિક્ષ સંસ્થા નાસાના સંશોધક માર્ક રોઝકાઇન્ડે લાંબી ફ્લાઇટ ઉડાડતા પાઇલટ્સ પર એક ગંભીર પ્રયોગ કર્યો. એમણે જોયું કે જે પાઇલટ કોકપિટમાં બરાબર ૨૬ મિનિટની ઝપકી લેતા હતા, એમની સતર્કતામાં ૫૪ ટકા અને કામ કરવાની ક્ષમતામાં ૩૪ ટકાનો ઉછાળો આવ્યો હતો. આ આંકડા કોઈ અંદાજ નહોતા, બલ્કે બ્રેઇન સ્કેન અને સચોટ પરીક્ષણોથી સાબિત થયેલી હકીકત હતી. ત્યારથી આ ચોક્કસ સમયગાળાની પાવર નેપ સમગ્ર મેનેજમેન્ટ અને વિજ્ઞાન જગતમાં એક જાણીતું મોડેલ બની ગઈ.

સમસ્યા સમયની લંબાઈની છે. મોટાભાગના લોકો ઊંઘવાનો અર્થ કલાકો સુધી પથારીમાં પડ્યા રહેવું સમજે છે. જો તમે ત્રીસ મિનિટથી વધારે ઊંઘી જાઓ, તો મગજ ઊંડી ઊંઘના ચક્રમાં સરકી જાય છે. પરિણામે, જાગ્યા પછી તમે ફ્રેશ થવાને બદલે વધારે સુસ્ત અને ચિડચિડા થઈ જાઓ છો. નાસા નેપની ખૂબી એ છે કે એ તમને ગાઢ નિદ્રામાં પડવા દેતી નથી. ફક્ત પા કલાકની શાંતિ તમારા નર્વસ સિસ્ટમને રીબૂટ કરી નાખે છે. આ આળસુઓનો ઢોંગ નથી, મગજનું ગણિત છે.

ભારતીય ક્રિકેટમાં ટેસ્ટ મેચ રમતા ખેલાડીઓની કલ્પના કરો. જૂન મહિનાની ગરમી, ચેન્નઈનું મેદાન અને પાંચ કલાકની સતત ફિલ્ડિંગ. ટી-બ્રેકના વીસ મિનિટના ગાળામાં ડ્રેસિંગ રૂમમાં જઈને માત્ર આંખો બંધ કરીને ખુરશી પર ઢળી પડતો બેટ્સમેન કોઈ નબળો માણસ નથી. એ જાણે છે કે આગામી બે કલાક ઝડપી બોલર સામે પોતાની નજર તીક્ષ્ણ રાખવા માટે આ નાનકડો વિરામ જરૂરી છે. દાદાજીની બપોરની લંબાવીને લીધેલી ઊંઘ અલગ વાત છે અને પ્રોફેશનલ રમતવીરની આ સાયન્ટિફિક ઝપકી તદ્દન જુદી બાબત છે.

દિવસ આખો ઘસાયા કરવું એ પુરુષાર્થ નથી. ચોવીસ કલાક જાગતા રહેવું એ બહાદુરી નથી, નરી બેવકૂફી છે.