ભોળી જિજ્ઞાસા

હોંશિયાર દેખાવાની લાલચ માણસને બુઠ્ઠો બનાવી દે છે. કોઈ મોટી મીટિંગ હોય કે નિષ્ણાતોની સભા, મોટા ભાગના લોકો ચૂપ રહે છે. મનમાં પ્રશ્ન ઊઠે તોય દબાવી દે છે. એમને ડર હોય છે કે પૂછીશ તો મૂરખ ગણાઈશ. ભોળી જિજ્ઞાસા એટલે મૂર્ખ દેખાવાના ભય વગર સાદામાં સાદો સવાલ પૂછવાની હિંમત. આ કોઈ અણસમજુપણું નથી, પણ પૂર્વગ્રહ વગરની શુદ્ધ શોધ છે. બાળક જે નિર્દોષતાથી પૂછે કે આકાશ કેમ વાદળી છે, એ જ દૃષ્ટિ જ્યારે પુખ્ત વયે ટકી રહે ત્યારે નવા રસ્તા ખૂલે છે.

આ શબ્દપ્રયોગ આધુનિક મેનેજમેન્ટ અને રચનાત્મક વિચારસરણીના સાહિત્યમાંથી આવ્યો છે. આ ચોક્કસ શબ્દ કયા લેખકે પહેલી વાર વાપર્યો તેની કોઈ ઐતિહાસિક તારીખ નથી. વિચાર જૂનો છે. બૌદ્ધ પરંપરામાં જેને બિગિનર્સ માઇન્ડ કહે છે, આ એનું વ્યવહારુ રૂપ છે. નિષ્ણાત પોતાની ડિગ્રી અને ભૂતકાળના અનુભવનો કેદી હોય છે. તેને લાગે છે કે બધું જાણી લીધું છે. જ્યારે એક નવોદિત વ્યક્તિ રૂઢિઓથી મુક્ત હોય છે. તે એવા પ્રાથમિક ખૂણા તપાસી શકે છે જેની તરફ જૂના ખેલાડીઓનું ધ્યાન પણ નથી જતું.

આ વિચારનું મહત્ત્વ પાયાની ભૂલો પકડવામાં છે. જટિલ સિસ્ટમ્સ ઘણીવાર ખોટી માન્યતાઓ પર ચાલતી હોય છે. બધા માની લે છે કે આ તો આમ જ થાય. કોઈ પડકારતું નથી. પ્રગતિ ક્યારેય ભારેખમ જવાબોથી નથી શરૂ થતી, એ હંમેશાં સાદા પ્રશ્નોથી જન્મે છે. જ્યાં સુધી તમે સ્વીકારો નહીં કે મને ખબર નથી, ત્યાં સુધી નવું શીખવાની બારી ખૂલતી નથી. અહંકાર જ્ઞાનનો સૌથી મોટો દુશ્મન છે.

કોઈ મોટી સરકારી હોસ્પિટલનો આઇસીયુ વોર્ડ જુઓ. સીનિયર ડૉક્ટરો ગંભીર ચહેરે રાઉન્ડ લેતા હોય. મોંઘા રિપોર્ટ્સ અને બ્લડ ટેસ્ટ પર ચર્ચા ચાલે કે દર્દીનું ઇન્ફેક્શન કેમ ઘટતું નથી. અચાનક નવો આવેલો તાલીમાર્થી રેસિડેન્ટ ડૉક્ટર સંકોચ વગર સાદો સવાલ પૂછી બેસે: આપણે કેથેટર બદલતી વખતે નર્સિંગ સ્ટાફ દર વખતે ગ્લોવ્સ બદલે છે ખરો? સીનિયરોને પહેલાં આ સવાલ બાલિશ લાગે. પણ તપાસ થાય ત્યારે ખબર પડે કે સમસ્યા કોઈ રહસ્યમય બીમારી નહોતી, વોર્ડની મૂળભૂત સ્વચ્છતામાં ચૂક હતી. ભોળી જિજ્ઞાસાએ આખું નિદાન બદલી નાખ્યું.

બધું જાણવાનો ઢોંગ કરવા કરતાં, એક ક્ષણ માટે મૂરખ દેખાવું કાયમ વધુ ફાયદાકારક સાબિત થાય છે.