વધુ એટલે સારુંનો ભ્રમ

જેટલા વધારે, એટલી વધુ મજા. આ એક જૂની કહેવત છે. પણ આ કહેવત જ્યારે મગજમાં સિદ્ધાંત બનીને બેસી જાય, ત્યારે તેને મોર-ધ-મેરિયર આઉટલૂક કહેવાય છે. આપણને બાળપણથી શીખવવામાં આવે છે કે સંસાધન, લોકો કે વિકલ્પો જેટલા વધુ હોય તેટલું સારું. વધુ પૈસા, વધુ સલાહકારો, વધુ ટેસ્ટ, વધુ સંપર્કો. માણસ માને છે કે જથ્થો વધારવાથી ગુણવત્તા આપોઆપ વધી જશે. હકીકતમાં આ ગણિત ખોટું છે. જીવનના મોટાભાગના નિર્ણયોમાં જથ્થો વધતાં જ અરાજકતા વધવા લાગે છે. વધુ પડતી ભીડ હંમેશાં સ્પષ્ટતાને ગળી જાય છે.

આ કોઈ વૈજ્ઞાનિક પ્રયોગશાળામાં શોધાયેલો મનોવૈજ્ઞાનિક સિદ્ધાંત નથી. કોઈ એક પુસ્તકે આ શબ્દ સત્તાવાર રીતે ઘડ્યો હોય તેવો ચોક્કસ પુરાવો મળતો નથી. પણ સમકાલીન વ્યવહારુ વિચારસરણીમાં આ એક બહુ જાણીતો માનસિક છટકબારી છે. આપણી અસલામતી આપણને સંગ્રહખોરી તરફ ધકેલે છે. ખાલીપો ભરવા માટે આપણે સંખ્યાનો સહારો લઈએ છીએ. એક સામાન્ય માન્યતા છે કે જ્યાં વધુ લોકો ભેગા થાય ત્યાં ભૂલ થવાની શક્યતા ઘટી જાય છે. વ્યવહારમાં બનતું આનાથી સાવ ઊલટું છે.

આ માનસિકતા સૌથી મોટું નુકસાન નિર્ણયશક્તિને કરે છે. જ્યારે તમે માનો છો કે વધુ હંમેશાં સારું હોય છે, ત્યારે તમે નકામી વસ્તુઓ પણ ભેગી કરવા માંડો છો. મીટિંગમાં વીસ માણસો બેસાડી દેવાથી નિર્ણયો ઝડપી નથી થતા, બલ્કે મુલતવી રહે છે. વધારાની માહિતી જ્ઞાન નથી આપતી, અસમંજસ વધારે છે. આ દૃષ્ટિકોણ આપણને પસંદગી કરવાની જવાબદારીમાંથી મુક્તિ આપે છે. આપણે અર્થપૂર્ણ સીમાઓ બાંધવાનું ભૂલી જઈએ છીએ.

આ રોગ આરોગ્ય ક્ષેત્રમાં સૌથી વધારે વકરેલો દેખાય છે. ધારો કે ઘરના કોઈ વડીલને સામાન્ય તાવ આવ્યો. પરિવાર આ ભ્રમનો શિકાર બને છે. એક ફેમિલી ડૉક્ટરથી સંતોષ નથી થતો. બીજા બે સ્પેશિયાલિસ્ટ અને એક સુપર-સ્પેશિયાલિસ્ટને બતાવાય છે. બધા ડૉક્ટરો પોતાના હિસાબે ત્રણ-ત્રણ વધારાના લોહીના રિપોર્ટ અને સ્કેન લખી આપે છે. જેટલા વધુ ડૉક્ટરો, એટલી વધુ દવાઓ અને એટલો જ વધુ ગભરાટ. મૂળ તાવ સાદો હતો, પણ ત્રણ જુદાં જુદાં નિદાનોના ઘર્ષણમાં દર્દી અડધો થઈ જાય છે. હોસ્પિટલના આઈસીયુ બહાર આખી નાત ભેગી થઈને ઊભી રહે છે, એવું માનીને કે જેટલા વધારે સગાં, એટલી દર્દીની રિકવરી ઝડપી. હકીકતમાં એ ભીડ માત્ર ઇન્ફેક્શન અને ઘોંઘાટ વધારે છે.

મોટી ભીડ તાકાતની નિશાની નથી, ઘણીવાર એ માત્ર તમારા ડરનું પ્રદર્શન હોય છે.