મોરલિસ્ટિક થેરાપ્યુટિક ડિઇઝમ

આ કોઈ ઊંડી આધ્યાત્મિક ફિલસૂફી નથી, પણ આધુનિક સમાજનો બનાવટી ધર્મ છે. આ વિચાર પાંચ સાદા સ્તંભો પર ટકેલો છે: ઉપર કોઈ ભગવાન છે, એ આપણને સારા માણસ બનવાનું કહે છે, જીવનનો મુખ્ય હેતુ ખુશ અને શાંત રહેવાનો છે, મુશ્કેલી પડે ત્યારે જ ભગવાનને યાદ કરવાના, અને સારા માણસો મરીને સ્વર્ગમાં જાય છે. અહીં કોઈ કઠોર શિસ્ત નથી, કોઈ ત્યાગ નથી, ન કોઈ મોક્ષની ભૂખ છે. ઈશ્વર અહીં સર્જનહાર નથી, માત્ર એક કોસ્મિક થેરાપિસ્ટ છે જેનું કામ તમારો મૂડ સારો રાખવાનું છે.

આ સંજ્ઞા સમાજશાસ્ત્રી ક્રિશ્ચિયન સ્મિથ અને મેલિન્ડા ડેન્ટને ૨૦૦૫માં આવેલા પુસ્તક 'સોલ સર્ચિંગ'માં આપી હતી. એમણે જોયું કે પરંપરાગત ચર્ચમાં જતી નવી પેઢી હવે ઊંડા ધાર્મિક સિદ્ધાંતોમાં માનતી નથી. એમને એવો સગવડિયો ઈશ્વર જોઈએ છે જે એમની અંગત જિંદગીમાં દખલ ન કરે, નિયમો ન લાદે, પણ જ્યારે ડિપ્રેશન આવે ત્યારે ખભે હાથ મૂકીને આશ્વાસન આપે. ધર્મ હવે અહંકાર ઓગાળવાની સાધના નથી રહ્યો, પોતાની જાતને સારી અનુભવવાની માનસિક ગોળી બની ગયો છે.

આ માનસિકતાનું નુકસાન એ છે કે માણસ પોતાની નૈતિક જવાબદારીઓમાંથી છટકી જાય છે. તે માને છે કે હું કોઈનું ખરાબ નથી કરતો, એટલે હું શ્રેષ્ઠ છું. કર્તવ્ય, આત્મનિરીક્ષણ કે આકરા સિદ્ધાંતોનું પાલન ગાયબ થઈ જાય છે. 'સારા લાગવું' એ જ અંતિમ સદ્ગુણ બની જાય છે. જ્યારે સંઘર્ષ આવે ત્યારે આવો ઉપરછલ્લો વિશ્વાસ પત્તાના મહેલની જેમ તૂટી પડે છે, કારણ કે એમાં દુઃખ સામે લડવાની કોઈ તાકાત જ નથી.

આપણી સરકારી કચેરીઓમાં બેઠેલા બાબુઓને જુઓ. ટેબલ પર ગણેશજીની મોટી મૂર્તિ હશે, અગરબત્તીનો ધુમાડો હવામાં તરતો હશે અને કબાટ પર 'સત્યમેવ જયતે' લખેલું હશે. અધિકારી રોજ સવારે હાથ જોડીને બે મિનિટ ધ્યાન ધરશે જેથી મન શાંત રહે. પણ સામે ઊભેલા ગરીબ પેન્શનરની ફાઇલ આગળ ધપાવવા માટે એને લાંચ જોઈએ. એના માટે પૂજા એ ઈશ્વર સાથેનો આંતરિક વ્યવહાર નથી, માત્ર પોતાના ગુનાહિત અંતરાત્માને શાંત રાખવાની થેરાપી છે. ટેબલ નીચેથી પૈસા લેતી વખતે એ વિચારે છે કે ભગવાન તો દયાળુ છે, બધું સમજે છે.

જે ઈશ્વર તમને અરીસો બતાવીને હચમચાવી ન શકે, તે આસ્થા નથી પણ માત્ર સસ્તી ઊંઘની ગોળી છે.