નૈતિકતાના વેપારી

સમાજ પોતાની મેળે કોઈ નિયમ નક્કી કરતો નથી. કોઈક આવીને બૂમ પાડે છે કે આ ખોટું છે અને પેલું સાચું છે. આવા માણસને સમાજશાસ્ત્રમાં 'મોરલ એન્ટરપ્રિન્યોર' કહે છે. આ માણસ માત્ર પોતાના નફા માટે નથી લડતો. એને લાગે છે કે આખી દુનિયા ભટકી ગઈ છે અને તેને પાટે ચડાવવાની જવાબદારી પોતાની એકલાની છે. એ પોતાના મૂલ્યોને કાયદો બનાવવા માગે છે. એ સમાજની સામે એક નવી અનિષ્ટતા ઊભી કરે છે અને પછી પોતે તેનો મસીહા બનીને ફરે છે.

આ વિચાર અમેરિકન સમાજશાસ્ત્રી હાવર્ડ એસ. બેકરે ૧૯૬૩માં આવેલા પોતાના પુસ્તક 'આઉટસાઇડર્સ'માં આપ્યો હતો. બેકરે જણાવ્યું કે કાયદા આપોઆપ નથી બનતા. કોઈ વ્યક્તિ કે સંગઠન અથાક ઝુંબેશ ચલાવે છે, પ્રચાર કરે છે અને લોકોને ડરાવે છે કે જો આ નહીં અટકે તો સંસ્કૃતિ નાશ પામશે. તેઓ સામાન્ય વર્તનને પણ ગુનો બનાવી દે છે. જ્યાં સુધી કાયદો ન બને ત્યાં સુધી આ લોકો જંપતા નથી. કાયદો બન્યા પછી એનું પાલન કરાવવા નવી વ્યવસ્થા ઊભી થાય છે.

આ લોકો બે જાતના હોય છે. એક, નિયમ બનાવનારા જેઓ ઉત્સાહથી પાપ સામે લડે છે. બીજા, એ નિયમ લાગુ કરનારા, જેમને એ લડાઈમાં પોતાની નોકરી કે સત્તા દેખાય છે. તકલીફ એ છે કે મોરલ એન્ટરપ્રિન્યોર ક્યારેય અટકતા નથી. એક બદી ખતમ થાય એટલે એમને બીજી શોધવી પડે છે, કારણ કે એમના અસ્તિત્વનો આધાર જ કોઈક બાબત સામે નારાજ થવામાં છે. એમનો નૈતિક દંભ આખરે સામાન્ય માણસની અંગત સ્વતંત્રતા છીનવી લે છે.

આપણા મુંબઈના ફિલ્મ ઉદ્યોગ તરફ નજર કરો. ફિલ્મ રજૂ થાય તે પહેલાં જ કોઈક સેના કે સંગઠન ઊભું થઈ જાય છે. કોઈને ગીતના શબ્દોમાં અશ્લીલતા દેખાય છે, તો કોઈને પાત્રના વસ્ત્રોના રંગમાં ધર્મનું અપમાન લાગે છે. આ સંગઠનોના નેતાઓ મોરલ એન્ટરપ્રિન્યોર છે. એમનો અસલી હેતુ સંસ્કૃતિ બચાવવાનો નથી હોતો, પણ વિવાદ ઊભો કરીને ટીવીની ચર્ચાઓમાં ચમકવાનો અને રાજકીય વગ જમાવવાનો હોય છે. તેઓ દર્શકો વતી આક્રંદ કરે છે, જાણે આખો સમાજ એમના ખભા પર ટકેલો હોય.

જે માણસ તમને તમારા ભલા માટે સુધારવા નીકળે છે, એનાથી સૌથી પહેલાં સાવચેત રહેવું.