મોનોપ્સની

વેચનાર એક જ હોય ત્યારે આપણે તેને ઈજારો કહીએ છીએ. ખરીદનાર એક જ હોય ત્યારે શું? અર્થશાસ્ત્ર તેને મોનોપ્સની કહે છે. બજારમાં સેંકડો દુકાનદારો માલ વેચવા ઊભા છે, પણ સામે ગ્રાહક માત્ર એક જ શેઠ છે. ખરીદનાર પોતે ભાવ નક્કી કરે છે. વેચનાર પાસે કોઈ વિકલ્પ રહેતો નથી. કાં તો એ ભાવે માલ આપો, કાં તો ભૂખ્યા મરો. આ ખરીદદારની સરમુખત્યારી છે.

આ વિચાર બ્રિટિશ અર્થશાસ્ત્રી જોન રોબિન્સને ઈસવીસન ૧૯૩૩માં પોતાના પુસ્તકમાં આપ્યો હતો. તેમણે બતાવ્યું કે જ્યારે ખરીદદાર એકહથ્થુ સત્તા ભોગવે, ત્યારે ઉત્પાદકો અને મજૂરોનું શોષણ અનિવાર્ય બને છે. મૂડીવાદ માત્ર વેચાણની ઈજારાશાહીથી નથી બગડતો, ખરીદીની જોહુકમીથી પણ સડી જાય છે. બજારની સ્વતંત્ર હરીફાઈનો ભ્રમ અહીં ક્ષણવારમાં તૂટી પડે છે.

આનું સૌથી મોટું જોખમ એ છે કે ઉત્પાદક ક્યારેય નફો નથી કમાઈ શકતો. તે માત્ર જીવતો રહે છે. ખરીદનાર બજારમાંથી તમામ વધારાનું મૂલ્ય ચૂસી લે છે. ગુણવત્તા સુધારવા માટે કોઈ પૈસા બચતા નથી. નવા સંશોધન માટે કોઈ મૂડી રહેતી નથી. કારીગર કે મજૂર મજબૂરીમાં સસ્તામાં કામ કરતો રહે છે, કારણ કે બીજો કોઈ લેવાલ શહેરમાં હાજર નથી.

ભારતીય રેલવે આનું ક્લાસિક ઉદાહરણ છે. દેશમાં રેલવેના પાટા, સિગ્નલ કે ડબ્બા બનાવતી ડઝનબંધ ખાનગી ફેક્ટરીઓ છે. પણ ખરીદનાર કોણ? માત્ર ભારત સરકારનું રેલ મંત્રાલય. કોઈ એન્જિનિયરિંગ કંપની ગમે તેટલા ઉત્તમ સ્લીપર બનાવે, એણે સરકારી ટેન્ડરના ભાવે જ વેચવા પડે. રેલવે ધારે તે શરતો લાદે અને પેમેન્ટ મહિનાઓ સુધી રોકી રાખે. વિક્રેતા ક્યાં જશે? દેશમાં કોઈ બીજી રેલવે લાઈન અસ્તિત્વમાં જ નથી.

જે બજારમાં ગ્રાહક માત્ર એક જ હોય, ત્યાં વેપારી હકીકતમાં વેપારી નથી રહેતો, ગુલામ બની જાય છે.