નાણાકીય ભ્રમણા

ખિસ્સામાં રહેલી નોટો વધે એટલે માણસ માને છે કે પોતે અમીર થઈ ગયો. આ માનસિક છેતરપિંડી છે. અર્થશાસ્ત્રમાં આને ‘મની ઇલ્યુઝન’ કહે છે. માણસ રૂપિયાના આંકડાને તેની ખરીદશક્તિ સમજી બેસે છે. નોટ પર છપાયેલા શૂન્ય ગણે છે, પણ એ નોટ બજારમાં શું ખરીદી શકે છે તેનો હિસાબ ભૂલી જાય છે. આંકડો વધવો અને સંપત્તિ વધવી એ બે તદ્દન જુદી બાબતો છે.

આ વિચાર અમેરિકન અર્થશાસ્ત્રી ઇર્વિંગ ફિશરે ૧૯૨૮માં પોતાના પુસ્તકમાં મૂક્યો હતો. પાછળથી જોન મેનાર્ડ કેઇન્સે તેને વધુ લોકપ્રિય બનાવ્યો. માણસ ફુગાવાને બાદ કર્યા વગર માત્ર પોતાની આવકના આંકડાથી રાજી થાય છે. પગારમાં દસ ટકાનો વધારો થાય અને બજારમાં ચીજો બાર ટકા મોંઘી થઈ જાય, તો વાસ્તવમાં માણસ બે ટકા ગરીબ થયો છે. છતાં વધેલા પગારની ખુશીમાં તે પેંડા વહેંચે છે. આંકડાની ચમક વાસ્તવિકતાને ઢાંકી દે છે.

આ ભ્રમણા મૂડીવાદી વ્યવસ્થાનું સૌથી મોટું હથિયાર છે. કંપનીઓ અને સરકારો આનો લાભ ઉઠાવે છે. બેન્ક ફિક્સ ડિપોઝિટ પર છ ટકા વ્યાજ આપે અને મોંઘવારી સાત ટકા ચાલતી હોય, ત્યારે માણસને લાગે છે કે તેના રૂપિયા વધી રહ્યા છે. હકીકતમાં રૂપિયા દર વરસે ઓગળી રહ્યા છે. નોટનું કદ એ જ રહે છે, તેની તાકાત ઘટી જાય છે.

આપણા સંયુક્ત કુટુંબમાં આ ભ્રમ રોજેરોજ દેખાય છે. દાદાજી પોતાના પૌત્રને રોફભેર કહે છે, ‘મારા જમાનામાં અમે પાંચસો રૂપિયામાં આખો મહિનો દસ જણાનું ઘર ચલાવતા. તું પચાસ હજાર કમાય છે તોય રોદણાં રડે છે!’ દાદા ભૂલી જાય છે કે એ જમાનામાં પચાસ પૈસે શેર ઘી મળતું હતું. પૌત્રના પચાસ હજાર આજના દૂધ અને કરિયાણા સામે વામણા છે. પરિવારમાં વડીલો આંકડા પકડી રાખે છે અને નવી પેઢી ખરીદશક્તિની ગરીબી ભોગવે છે.

જે માણસ માત્ર નોટોના આંકડા ગણે છે, તે કાગળનો પૂજારી છે; સાચો હિસાબ તો થાળીમાં પડેલી રોટલીનો જ હોય છે.