મોલ્ટકેનું વર્ગીકરણ

લશ્કરમાં માણસ માત્ર બે ગુણોથી મપાય છે: બુદ્ધિ અને આળસ. પ્રુશિયન જનરલ હેલમુથ વોન મોલ્ટકેએ લશ્કરી અફસરોને ચાર ખાનામાં વહેંચ્યા હતા: ચતુર અને મહેનતુ, ચતુર અને આળસુ, મૂર્ખ અને આળસુ, તથા મૂર્ખ અને મહેનતુ. આ મોડેલ માત્ર સૈન્ય પૂરતું સીમિત નથી. કોર્પોરેટ ઓફિસથી લઈને બજારની ગલીઓ સુધી આ જ ચાર જાતના માણસો અથડાય છે. સવાલ એ છે કે કયો માણસ કંપનીને તારે અને કયો ડુબાડે.

મોલ્ટકેના મતે સૌથી ખતરનાક પ્રાણી ચોથા ખાનામાં બેઠું છે: મૂર્ખ અને અતિશય મહેનતુ. જેને દિશાની ગતાગમ નથી પણ પરસેવો પાડવાનો ભારે ઉત્સાહ છે, તે આખી સેનાનો સત્યાનાશ વાળી દે છે. આવા માણસો ખોટા કામો અથાક ઝડપે કરે છે. સામે છેડે, ચતુર અને આળસુ માણસ સર્વોચ્ચ નેતૃત્વ માટે શ્રેષ્ઠ ગણાયો છે. તે બુદ્ધિશાળી છે એટલે સાચો રસ્તો જાણે છે, અને આળસુ હોવાથી તે કામ બીજા પાસે કરાવી લેવાની સરળ યુક્તિઓ શોધે છે.

આ વર્ગીકરણ મેનેજમેન્ટનું નિર્દયી સત્ય ખોલે છે. આપણે આખો દિવસ દોડાદોડ કરતા કર્મચારીને વફાદાર માનીને માથે ચડાવીએ છીએ. પણ અનિયંત્રિત મહેનત ઘણીવાર દિશાહીન અહંકાર હોય છે. કંપનીઓને ખોટી દોડધામ કરતા ગધેડાઓની જરૂર નથી હોતી, શાંતિથી બેસીને યોગ્ય નિર્ણય લઈ શકે તેવા ઠંડા મગજવાળા વ્યૂહરચનાકારોની જરૂર હોય છે.

સુરતના કાપડ બજાર કે હીરાની પેઢીઓમાં આ દ્રશ્ય રોજ દેખાય છે. શેઠનો એક મુનિમ સવારે સાત વાગ્યાથી રાત સુધી ચોપડા ફંફોસે, કારીગરો પર બરાડા પાડે અને ખોટી માલસામાનની હેરફેરમાં આખો દિવસ વેડફે. આ ભાઈ મૂર્ખ અને અતિ-ઉત્સાહી છે; તે પેઢીમાં નુકસાન સિવાય કશું આપતો નથી. બીજી બાજુ, ગાદી પર બેઠેલો શાંત ભાગીદાર દિવસમાં માંડ બે ફોન કરે છે. તે બજારનો પવન ઓળખે છે, જોખમ માપે છે અને સાચા સમયે એક સોદો કરીને કરોડોનો નફો ખેંચી લાવે છે. તે ચતુર છે અને અર્થહીન દોડધામથી દૂર રહે છે.

મૂર્ખની આળસ કંપની સહન કરી લેશે, પણ મૂર્ખનો ઉત્સાહ આખું સામ્રાજ્ય સળગાવી નાખે છે.