કાચના ઝુમ્મર જેવું વ્યક્તિત્વ

ડિસ્કો ક્લબની છત પર લટકતો કાચનો દડો જોયો છે? એને પોતાની કોઈ રોશની હોતી નથી. બહારથી જેવો પ્રકાશ પડે, એવા સેંકડો ટુકડા ચારે તરફ ફેંકે છે. 'મિરરબોલ સેલ્ફ' આ જ છે. સોશિયલ મીડિયાના યુગમાં આપણું વ્યક્તિત્વ મૂળ વગરનું થઈ ગયું છે. માણસ અંદરથી કોણ છે તે મહત્ત્વનું નથી રહ્યું. કઈ સ્ક્રીન સામે ઊભો છે અને સામેથી કેવો પ્રકાશ ફેંકાય છે, એ મુજબ એનો ચહેરો બદલાય છે. આપણી ઓળખ હવે એક સ્થિર પાત્ર નથી, પણ અલગ-અલગ પ્લેટફોર્મ પર વિખેરાઈ ગયેલા કાચના કટકા છે.

આ વિચાર લેખક નિકોલસ કારે રજૂ કર્યો છે. સમાજશાસ્ત્રમાં જૂનો ખ્યાલ હતો કે માણસ સમાજની આંખોમાં પોતાનું પ્રતિબિંબ જોઈને ઘડાય છે. પણ ડિજિટલ યુગમાં એ દર્પણ સાબિત નથી રહ્યું. એ સેંકડો નાના અરીસાવાળો ગોળો બની ગયું છે. તમે એક્સ પર જાઓ ત્યારે એક આક્રમક વિચારધારાના ટુકડા ફેંકો છો. ઇન્સ્ટાગ્રામ પર જાઓ ત્યારે વૈભવી સૌંદર્ય અને સુખી જીવનનું નકલી પ્રતિબિંબ પાડો છો. લિંક્ડઇન પર એક આદર્શ પ્રોફેશનલ બની જાઓ છો. માણસ હવે પોતાનો અસલ ચહેરો ભૂલીને કેવળ ટ્રેન્ડ્સ, ઇમોજી અને હેશટેગ્સનો સંગ્રહ બની ગયો છે.

આ સ્થિતિ માણસને અંદરથી સાવ ખોખલો કરી નાખે છે. જ્યારે તમે દરેક દર્શક માટે જુદો કટકો ચમકાવવા ટેવાઈ જાઓ, ત્યારે તમારી કરોડરજ્જુ ગાયબ થઈ જાય છે. તમારી પાસે કોઈ અડગ સિદ્ધાંત નથી બચતા. તમે ફક્ત સામેવાળાની અપેક્ષાનું પ્રતિબિંબ ફેંકતા સાધન બની રહો છો. પરિણામે એક વિચિત્ર અજંપો જન્મે છે, કારણ કે લાઈટ્સ બંધ થતાં જ આખો ઝગમગાટ ઓલવાઈ જાય છે.

અમદાવાદના માણેકચોકમાં પેઢી ચલાવતા જૂના વેપારીને જુઓ. ગાદી પર બેઠેલો માણસ ગમે તે ઋતુમાં એક જ રહેતો. એનું વચન, એનો વ્યવહાર અને એનો સ્વભાવ ચોક્કસ હતા. હવે નવી પેઢીના શોરૂમ સંચાલકને જુઓ. ગ્રાહક સામે સંસ્કારી, ઇન્સ્ટાગ્રામ રીલ્સમાં અત્યાધુનિક, ક્લબમાં પશ્ચિમી અને કુટુંબમાં પરંપરાગત. દરેક ચોકે એનો રંગ જુદો. એને લાગે છે કે પોતે સ્માર્ટ અને બહુમુખી છે. પણ સાચી વાત એ છે કે પેઢી પાસે હવે કોઈ નક્કર આધાર નથી. માત્ર બીજાની આંખોને આંજી નાખવા માટે કાચ ફેરવ્યા કરે છે.

જે માણસ દરેક ખૂણે અલગ અરીસો બતાવે છે, એ છેવટે પોતાના અસલ ચહેરાને પણ પારખો કરી બેસે છે.