કાચિંડા જેવી અનુકૂળતાની અસર

પ્રાણીશાસ્ત્રમાં 'મેટાક્રોસિસ' એટલે આસપાસના વાતાવરણ મુજબ રંગ બદલવાની શારીરિક ક્ષમતા. કાચિંડો ડાળખી પર બેસે ત્યારે લીલો થઈ જાય અને સૂકા પાંદડા પર જાય ત્યારે કથ્થઈ. આ કોઈ વિચાર કે સિદ્ધાંતનું રજિસ્ટર્ડ નામ નથી, પણ આધુનિક સામાજિક વર્તણૂકમાં આ શબ્દ માણસના ઢોંગને બરાબર પકડે છે. તમે જેવા માહોલમાં જાઓ, તેવા જ રંગના બની જાઓ છો. તમારો પોતાનો કોઈ રંગ હોતો જ નથી. આ માત્ર અનુકૂળ થવું નથી, આ પોતાનું અસલ વ્યક્તિત્વ ભૂંસી નાખવાની બીમારી છે.

આ વિચાર કયા પુસ્તકમાંથી આવ્યો કે કોણે પહેલી વાર વાપર્યો તેની કોઈ ઐતિહાસિક વિગત મળતી નથી. પણ મનોવિજ્ઞાન અને સમાજશાસ્ત્રમાં આ દંભ સદીઓ જૂનો છે. લોકો સંઘર્ષ ટાળવા, સ્વીકૃતિ મેળવવા કે સત્તા આગળ સલામત રહેવા માટે સામેવાળાના મનના વિચારો પોતાની ભાષા બનાવી લે છે. માણસ પોતાની ધારદાર ધાર બુઠ્ઠી કરી નાખે છે જેથી કોઈને વાગે નહીં.

આ અસર જ્યારે ઘર કરી જાય ત્યારે માણસ અંદરથી ખોખલો થઈ જાય છે. તમારી પાસે કોઈ મૂળભૂત મૂલ્યો નથી રહેતાં. બોસ ગાળો આપે તો હસીને સંમતિ આપવી અને ઘરે આવીને શાંતિના પ્રવચનો આપવા. સતત રંગ બદલતા રહેવામાં ઊર્જા વેડફાય છે. સૌથી મોટો ભય એ છે કે તમે છેવટે એ ભૂલી જાઓ છો કે તમારો પોતાનો મૂળ રંગ કયો હતો.

આપણા ભારતીય સંયુક્ત કુટુંબમાં આ ખેલ રોજ સવારે રમાય છે. ધારો કે એક ઘરમાં ત્રણ ભાઈઓ અને તેમની પત્નીઓ રહે છે. વડીલ કાકા સામે આવે ત્યારે વચેટ ભાઈ એકદમ ધાર્મિક, આજ્ઞાંકારી અને રૂઢિચુસ્ત બની જાય છે. કાકા જેવો રૂમ બહાર પગ મૂકે કે તરત જ એ જ ભાઈ પોતાના મિત્રો સાથે ફોન પર આધુનિક વિચારધારાની વાતો ઠોકવા માંડે છે. સાસુ સામે વહુ માથું ઢાંકીને મૂંગી ગાય બની જાય અને વોટ્સએપ ગ્રૂપમાં વિદ્રોહી વિચારો વહેંચે. કોઈ સાચું બોલતું નથી, કોઈ સાચું જીવતું નથી. માત્ર ઘરની શાંતિ સાચવવાના નામે દરેક જણ પોતાનો રંગ બદલીને જીવે છે.

જે માણસ દરેક વાતાવરણમાં ભળી જવાની જીદ પકડે છે, એ છેવટે પોતાના જ અરીસામાં અજાણ્યો થઈ જાય છે.