માત્ર તાકીદની અસર

મગજ વિચિત્ર રીતે પ્રોગ્રામ થયેલું છે. આપણી સામે બે કામ હોય: એક અત્યંત મહત્વનું જેનું પરિણામ મોટું છે, અને બીજું તદ્દન મામૂલી પણ જેની ડેડલાઇન માથે ઝળૂંબી રહી છે. મોટાભાગના માણસો આંખ મીંચીને પેલા મામૂલી કામ પાછળ દોડશે. આ મનોવૈજ્ઞાનિક બીમારીને 'મેર અર્જન્સી ઇફેક્ટ' કહે છે. કામનું વજન શૂન્ય હોય તોય ઘડિયાળનો કાંટો ટિક-ટિક કરતો દેખાય એટલે માણસ એને પ્રાથમિકતા બનાવી દે છે. મહત્વ હારી જાય છે, ઉતાવળ જીતી જાય છે.

આ વિચાર વર્ષ ૨૦૧૮માં ત્રણ સંશોધકો મેંગ ઝુ, યાંગ યાંગ અને ક્રિસ્ટોફર હસીએ આપ્યો હતો. એમના પ્રયોગોમાં સાબિત થયું કે લોકો વધુ વળતર આપતા મોટા કામો છોડીને, સાવ નજીવી કિંમતના પણ સમયબદ્ધ કામો પતાવવામાં અટવાઈ જાય છે. આળસુ માણસો આવું નથી કરતા; ઊલટાનું જે લોકો પોતાને ખૂબ 'વ્યસ્ત' માને છે તે આ છટકામાં સૌથી પહેલાં ફસાય છે. સમય ઓછો હોવાનો આભાસ મગજને ગૂંગળાવી નાખે છે.

સમસ્યા એ છે કે તાકીદ હંમેશાં મોટેથી બૂમો પાડે છે, જ્યારે મહત્વનું કામ શાંતિથી ખૂણામાં બેઠું હોય છે. ઇનબોક્સમાં પડેલો તુચ્છ ઈમેલ, વ્હોટ્સએપ પર આવેલી સાધારણ પૂછપરછ કે ફોનની ઘંટડી—આ બધું આપણી પાસેથી તત્કાળ પ્રતિભાવ માગે છે. આપણે આખો દિવસ આ નાની આગ ઓલવવામાં ખર્ચી નાખીએ છીએ. દિવસના અંતે થાક લાગે છે, પણ ખરેખર કશું નક્કર થયું હોતું નથી. તાકીદ એ આપણી કાર્યક્ષમતાનો ભ્રમ માત્ર છે.

ભારતીય ચૂંટણીઓમાં આ ખેલ સ્પષ્ટ દેખાય છે. ધારાસભ્ય કે મંત્રી પાંચ વર્ષ સુધી શિક્ષણ, આરોગ્ય અને પીવાના પાણીની પાઈપલાઈન જેવા ગંભીર મુદ્દા સ્પર્શતા પણ નથી. એ કામો અઘરા છે, સમય માગે છે. પણ ચૂંટણીના છેલ્લા ત્રણ મહિના આવે એટલે અચાનક 'તાકીદ' ઊભી થાય છે. રાતોરાત રોડ પર ડામર પથરાય છે, મફત અનાજના ટોકન વહેંચાય છે અને ઉદ્ઘાટનોની હારમાળા સર્જાય છે. મતદારો પણ પાંચ વર્ષનું મરણતોલ નુકસાન ભૂલીને આ છેલ્લા ત્રણ અઠવાડિયાના તમાશામાં વહી જાય છે.

જે માણસ ઘડિયાળના કાંટા જોઈને જીવે છે, એ છેવટે કેલેન્ડરના પાના ગુમાવી બેસે છે.