પરિચય પક્ષપાત

કોઈ વસ્તુ વારંવાર સામે આવે એટલે મગજ આપોઆપ તેને પસંદ કરવા લાગે છે. ગુણવત્તામાં કોઈ ચમત્કાર થયો નથી હોતો. તર્ક બદલાયો નથી હોતો. માત્ર આંખ સામેથી પસાર થવાની આવૃત્તિ વધી જાય છે, અને મગજ તેને સલામત માની લે છે. અજાણ્યું ભય પેદા કરે છે, ઓળખીતું આશ્વાસન આપે છે. મનોવિજ્ઞાનની ભાષામાં આને મેયર એક્સપોઝર ઇફેક્ટ કહે છે. માનવ મગજ આળસુ છે. તે જે ચહેરો કે અવાજ વારંવાર જુએ છે, તેની સાથે બિનજરૂરી સહાનુભૂતિ કેળવી લે છે.

આ વિચારને વ્યવસ્થિત પ્રયોગો દ્વારા સ્થાપિત કરનાર પોલિશ-અમેરિકન મનોવૈજ્ઞાનિક રોબર્ટ ઝાયોન્ક હતા. ૧૯૬૮માં પ્રસિદ્ધ થયેલા તેમના અભ્યાસોમાં તેમણે લોકોને અજાણ્યા ચાઇનીઝ અક્ષરો અને અર્થહીન શબ્દો બતાવ્યા. જે અક્ષરો વધુ વખત આંખ સામે આવ્યા, લોકોને તેનો અર્થ ખબર ન હોવા છતાં તે આપોઆપ સારા અને સકારાત્મક લાગવા માંડ્યા. બ્રાન્ડિંગ અને માર્કેટિંગ આ એક જ સિદ્ધાંત પર અબજો રૂપિયા ખર્ચે છે. ટીવી પર આવતી કંટાળાજનક જાહેરાતો ગુણવત્તા સાબિત કરવા માટે નથી હોતી. તે માત્ર તમારી આંખના પડદા પર પોતાનું સ્થાન પકવી રાખવા માટે હોય છે.

આ અસર સંબંધોમાં સૌથી વધુ નુકસાન પહોંચાડે છે. તમે જેને રોજ જુઓ છો, તેની ભૂલો આંખે ચડતી બંધ થઈ જાય છે. ખરાબ વિચારો અને નકામી વ્યવસ્થાઓ માત્ર એટલા માટે સહન થઈ જાય છે કારણ કે તે ઘરમાં દાયકાઓથી મોજૂદ છે.

આપણા ઘરસંસારમાં આ ખેલ બરાબર જોવા મળે છે. નવી પરણીને આવેલી વહુ શરૂઆતમાં સાસુના વિચિત્ર નિયમો અને જૂનવાણી ટોણાંથી અકળાય છે. રોજ સવારે ઊઠીને ચોક્કસ પ્યાલામાં જ ચા પીવાની, કે રસોડામાં આ જ ક્રમમાં મસાલા રાખવાની હઠ તેને હાસ્યાસ્પદ લાગે છે. પણ પાંચ વર્ષ રોજ એ જ દ્રશ્યો જોયા પછી, તે પોતે પણ એ જ રીતે જીવવા લાગે છે. તેને સાસુના એ વિચિત્રો નિયમો સામાન્ય અને યોગ્ય લાગવા માંડે છે. આ સંસ્કાર નથી, આ પરિચયનો પક્ષપાત છે. મગજ જે ત્રાસ વારંવાર જુએ છે, છેવટે તેની સાથે સમાધાન કરીને તેને સામાન્ય ગણી લે છે.

જે વારંવાર દેખાય છે તે સારું જ હોય એવું નથી હોતું; આપણું મગજ માત્ર થાકીને તેને સ્વીકારી લે છે.