માર્ગદર્શક પ્રભાવ

કોઈ પુસ્તક કે સેમિનાર જે નથી શીખવી શકતા, તે અનુભવી માણસની સોબત શીખવી દે છે. આ કોઈ સત્તાવાર વૈજ્ઞાનિક સિદ્ધાંત નથી કે કોઈ એક ચોક્કસ લેખકે ઘડેલો શબ્દ નથી. આધુનિક કરિયર અને બિઝનેસ લિટરેચરમાં આ એક સાદો સત્યવિચાર છે: જ્યારે એક પીઢ વ્યક્તિ કોઈ નવોદિતના માથા પર હાથ મૂકે છે, ત્યારે શીખવાની ગતિ બમણી થઈ જાય છે. પુસ્તકો નિયમો શીખવે છે, પણ માર્ગદર્શક અપવાદો ઓળખતાં શીખવે છે.

આ અસર પાછળ કોઈ જાદુ નથી, શુદ્ધ વાસ્તવિકતા છે. યુવાન લોહીમાં ઉત્સાહ હોય છે, પણ એની પાસે ભૂલો કરવાની કિંમત ચૂકવવાની મૂડી નથી હોતી. જૂનો ખેલાડી પોતાની વીસ વર્ષની નિષ્ફળતાઓનું તારણ વીસ મિનિટમાં સામે મૂકી દે છે. તે તમને અરીસો બતાવે છે, ભ્રમ તોડે છે અને ખોટા ખાડામાં પગ પડતાં પહેલાં કોણી પકડી લે છે. જેને અંગ્રેજીમાં મેન્ટરશિપ કહે છે, એ સસ્તો આશ્વાસન નથી, નિર્દયી ફિલ્ટર છે.

સુરતના કાપડ માર્કેટની કોઈ પેઢી જુઓ. બાપ પોતાના દીકરાને સીધો ગાદી પર બેસાડતો નથી. પહેલાં એને જૂના મુનિમજી પાસે મોકલે છે. દીકરો એમબીએ ભણીને આવ્યો હોય, પણ કયો દલાલ ખોટો છે અને કઈ મિલનું કાપડ છેતરામણું છે, એ ચોપડામાં નથી લખ્યું હોતું. મુનિમજી ચા પીતાં પીતાં જે એક વાક્ય બોલે છે, એ આખા વર્ષના નુકસાનમાંથી બચાવી લે છે. આ જ માર્ગદર્શક પ્રભાવ છે. વડીલની ચૂપકીદી અને એક ત્રાંસી નજર પણ એક આખો પાઠ બની જાય છે.

આજના છોકરાઓ ગુગલ અને યુટ્યુબને ગુરુ માને છે. એ માહિતી છે, ડહાપણ નથી. માહિતી મફત મળે છે, પણ એનો ઉપયોગ ક્યારે ન કરવો એ તો જીવતો માણસ જ કહી શકે. જે માણસ પોતાની સફળતાનો શ્રેય ફક્ત પોતાના ટેલેન્ટને આપે છે, એ કાં તો અહંકારી છે અથવા અંધ છે. જીવનમાં એક વ્યક્તિ એવી હોવી જ જોઈએ, જેની સામે તમે તમારો ઘમંડ ઉતારીને ઊભા રહી શકો.

રસ્તો ઓળખવા માટે નકશો કામ લાગે, પણ ખાડો ક્યાં છે એ તો ઠોકર ખાધેલો જ બતાવે.