માનસિક દંડો

ગાજર અને લાકડીની જૂની વાત આપણે જાણીએ છીએ. કામ કઢાવવા માટે કાં તો લાલચ આપો અથવા મારવાની ધમકી આપો. બહારની લાકડી દેખાય છે, પણ એક લાકડી આપણા ખોપરીના અંદરના ભાગમાં સંતાયેલી હોય છે. એ છે માનસિક દંડો. આ શબ્દ કોઈ મોટા મનોવૈજ્ઞાનિક પુસ્તકમાંથી આવ્યો નથી. સમકાલીન સ્વ-વિકાસના સાહિત્યમાં આ વિચાર ઘણી વાર અલગ અલગ રૂપે વપરાય છે. પોતાના મન પર સતત ડર અને સજાનો કોરડો વીંઝતા રહેવાની માનસિક વૃત્તિ એટલે જ આ અદ્રશ્ય લાકડી.

આપણે આપણી જાતને કામ કરાવવા માટે પ્રેમ કે ઉત્સાહનો ઉપયોગ ઓછો કરીએ છીએ અને આત્મ-તિરસ્કારનો વધુ. સવારે એલાર્મ વાગે ત્યારે ઉઠવાનું મન ન થાય, એટલે મન તરત જ ગાળ ભાંડવા માંડે છે: તું આળસુ છે, તારું કશું નહીં વળે. આ જ માનસિક દંડો છે. પોતાની જાતને ડરાવીને, દોષિત સાબિત કરીને આગળ ધકેલવાનો આ એક ક્રૂર રસ્તો છે. માણસ માને છે કે જો તે પોતાને સજા નહીં કરે, તો તે ક્યારેય સફળ નહીં થાય.

ગાંધીનગર કે દિલ્હીના મુખર્જી નગરમાં યુપીએસસીની તૈયારી કરતા વિદ્યાર્થીઓને જુઓ. આખો દિવસ નાની ઓરડીમાં ચોપડા વચ્ચે બેઠા હોય છે. એક દિવસ તાવ આવે કે અડધો દિવસ વાંચવાનું મન ન થાય, એટલે અંદરનો ચોકીદાર માનસિક દંડો લઈને તૂટી પડે છે. સમાજના ટોણા, મા-બાપના પૈસા અને નિષ્ફળતાનો ડર ભેગા કરીને તે પોતાની જાતને માનસિક રીતે લમધારે છે. તે માને છે કે આ પીડા જ તેને કલેક્ટર બનાવશે. પરિણામ એ આવે છે કે પરીક્ષા પહેલાં જ મગજ થાકીને લોથપોથ થઈ જાય છે.

આ દંડો ટૂંકા ગાળામાં તમને પલંગ પરથી ઊભા કરી શકે છે, પણ લાંબા ગાળે એ તમારી સર્જનાત્મકતા અને આત્મવિશ્વાસને કચડી નાખે છે. ભયના આધારે જીવતો માણસ ફક્ત બચી જવાનો પ્રયત્ન કરે છે, કશું મોટું સર્જી શકતો નથી. મગજને રોજ ધોકા મારીને દોડાવો તો એક દિવસ તે હડતાળ પાડી દેશે.

જે માણસ પોતાની જાતને હાંકવા માટે રોજ દંડો ઉગામે છે, તે આખરે પોતાના જ મનનો ગુલામ બનીને અટકી જાય છે.