માનસિક શાર્પ રેશિયો

વોલ સ્ટ્રીટ પર નફો માપવા માટે એક જૂનો ગણિતનો નિયમ છે—શાર્પ રેશિયો. તમે લીધેલા જોખમ સામે તમને કેટલું વળતર મળ્યું? ટ્રેડિંગ સાયકોલોજિસ્ટ બ્રેટ સ્ટીનબાર્ગરે આ ફાઇનાન્સિયલ વિચારને મગજના ચોપડામાં ઉતાર્યો. એમણે શબ્દ આપ્યો: મેન્ટલ શાર્પ રેશિયો. સાદો હિસાબ છે. તમે જે પણ કમાણી કે સફળતા મેળવી, તેના બદલામાં તમારા મગજની કેટલી ઊર્જા, કેટલો લોહી-ઉકાળો અને કેટલી શાંતિ વેડફાઈ ગઈ? જો એક રૂપિયો કમાવા પાછળ પાંચ રૂપિયાનું માનસિક ટેન્શન ખરીદવું પડે, તો તમે ધંધામાં નહીં, ખોટના સોદામાં છો.

આપણી સંસ્કૃતિ માત્ર પરિણામ પૂછે છે, પ્રક્રિયાનો ખર્ચ નહીં. બેંક બેલેન્સ વધી ગયું એટલે માણસ સફળ, એવું માની લેવાની મૂર્ખામી આપણે સદીઓથી કરીએ છીએ. પણ સ્ટીનબાર્ગરનો આ તર્ક જુદી રીતે જોવાનું કહે છે. નફો કાગળ પર મોટો દેખાય પણ એ નફાએ તમારી ઊંઘ, તમારો સ્વભાવ અને તમારી નર્વસ સિસ્ટમ ચૂસી લીધી હોય તો તમારો માનસિક શાર્પ રેશિયો શૂન્ય નીચે છે. જીવનમાં દરેક નિર્ણય માત્ર આર્થિક નથી હોતો, માનસિક રોકાણ પણ માગે છે.

સૌરાષ્ટ્રના માર્કેટ યાર્ડનો દાખલો લો. એક ખેડૂત છે પરબતભાઈ અને બીજા છે રણછોડભાઈ. પરબતભાઈ સીઝનમાં જીરું પકવે છે. ભાવ ક્યારે વધશે એ ચિંતામાં આખો દિવસ મોબાઈલ સ્ક્રીન તાકી રહે છે. રાત્રે ઊંઘ નથી આવતી, બીપી વધે છે, ઘરમાં કકળાટ થાય છે. છેવટે મણે બસ્સો રૂપિયા વધુ મેળવીને બે લાખ નફો કરે છે. રણછોડભાઈ સીધું સરકારી ડેરીમાં દૂધ ભરે છે અને સીઝનમાં સીધું કપાસ વેચી દે છે. નફો કદાચ દોઢ લાખ જ થયો, પણ સાંજે ઓટલે બેસીને નિરાંતે ચા પીવે છે. પરબતભાઈનો નાણાકીય રેશિયો સારો હશે, પણ રણછોડભાઈનો માનસિક શાર્પ રેશિયો બમણો છે.

આપણે આખી જિંદગી એવા નિર્ણયો લઈએ છીએ જે સીવી પર સારા લાગે છે પણ અંદરથી ખોખલા કરી નાખે છે. મોટો પગાર, મોટો હોદ્દો, મોટો બંગલો. પણ એ મેળવવાની માનસિક કિંમત શું ચૂકવી? જો કોઈ કામ તમને અમીર બનાવતા પહેલાં બીમાર કે ચીડિયા બનાવી દેતું હોય, તો હિસાબનું ગણિત ખોટું છે. સાચી સંપત્તિ રૂપિયાની સંખ્યામાં નથી, એ રૂપિયા કમાતી વખતે મનની સ્થિરતા કેટલી બચી તેમાં છે.

જે નફો તમારી ઊંઘ છીનવી લે, એ કમાણી નથી પણ તમારા મગજ પર ચડેલું વ્યાજ છે.