શીખવાને મારતી પદ્ધતિઓ

કોઈને મદદ કરવા જાવ અને તેનું સત્યાનાશ વળી જાય તેવું ઘણીવાર બને છે. શિક્ષણના ક્ષેત્રમાં આ એક સાચો રોગ છે. શિક્ષક કે ટ્રેનર ઉત્સાહમાં આવીને વિદ્યાર્થીને શીખવવા માટે એટલા બધા નવા નિયમો, ફોર્મ્યુલા અને ભારેખમ ગાઈડલાઈન થોપી દે કે મૂળ શીખવાની પ્રક્રિયા જ ગૂંગળાઈ જાય. શિક્ષણ સંશોધક રિચાર્ડ ઈ. ક્લાર્કે ૧૯૮૯માં આ ખ્યાલ આપ્યો હતો. ગ્રીક શબ્દ 'થેનાટોસ' એટલે મૃત્યુ. જે પ્રવૃત્તિ જ્ઞાન આપવાના નામે ઊલટાનું સમજણને જ મારી નાખે, તેને આ નામ અપાયું.

આ કોઈ બદદાનત નથી, અણઘડ ઉત્સાહ છે. જ્યારે કોઈ માણસ પહેલેથી થોડુંક જાણતો હોય અને તમે તેને બિલકુલ શિખાઉ સમજીને નાની-નાની વિગતોના ડૂચા ભરાવો, ત્યારે તેનું દિમાગ કંટાળીને બળવો પોકારે છે. બીજી બાજુ, જે માણસ સાવ કોરો કાગળ છે તેને તમે સીધો ગહન સિદ્ધાંતોમાં ફેંકી દો, તો તે ગભરાઈને ભાગી જાય છે. શીખવવાની પદ્ધતિ અને માણસના પૂર્વજ્ઞાન વચ્ચેનો આ મેળ ન બેસે ત્યારે જ્ઞાન વધવાને બદલે ઘટી જાય છે.

દલાલ સ્ટ્રીટ અને આજના રિટેલ ટ્રેડિંગના ઘેલછાભર્યા બજારમાં આ તમાશો રોજેરોજ ભજવાય છે. રાજકોટનો એક નવો યુવાન શેરબજારમાં રોકાણ શીખવા માંગે છે. તેને સામાન્ય શેર, ડિવિડન્ડ અને કંપનીના નફા-નુકસાનની સાદી સમજ જોઈતી હતી. પણ તેને ઇન્ટરનેટ પર મળેલા કોઈ ફાઈનાન્સ ગુરુએ સીધો પકડ્યો. પેલા ગુરુએ તેને પાંચ હજાર પાનાની ટેકનિકલ એનાલિસિસની બુક પકડાવી દીધી. આરએસઆઈ, બોલિંગર બેન્ડ્સ, ફિબોનાચી રિટ્રેસમેન્ટ અને કેન્ડલસ્ટિક પેટર્નના ૫૦ જટિલ નિયમોનો મારો ચલાવ્યો.

પરિણામ શું આવ્યું? પેલો છોકરો ગૂંચવાઈ ગયો. તેને કંપનીનો સાચો ધંધો જોવાની સાદી સૂઝ પણ ભુલાઈ ગઈ. સ્ક્રીન પર દોરેલી વીસ લીટીઓ જોઈને તે એવો થીજી ગયો કે એક સારો શેર ખરીદવાની હિંમત પણ ગુમાવી બેઠો. જ્ઞાન આપવાની અતિશયતાએ તેની સહજ બુદ્ધિનો ભોગ લઈ લીધો.

જે સમજણ શિખાઉ માણસને વિચારતો કરવાને બદલે પાંગળો બનાવી દે, તે શિક્ષણ નથી પણ બૌદ્ધિક ઝેર છે.