માલ્ટીઝ ફાલ્કન

માણસ જિંદગીભર જે સોનાના પૂતળા પાછળ દોડે છે, છેલ્લે એ પિત્તળનો નકલી ટુકડો નીકળે છે. આ વિચાર ડેશિયલ હેમેટની ૧૯૩૦ની પ્રખ્યાત ડિટેક્ટિવ નવલકથા અને તેના પરથી બનેલી ફિલ્મ પરથી આવ્યો છે. આખી વાર્તામાં બધા પાત્રો એક રત્નજડિત પક્ષીની પ્રાચીન મૂર્તિ પાછળ ખૂનામરકી કરે છે. અંતે ખબર પડે છે કે એ માત્ર સીસાનો કાળો ઢગલો છે. ફિલ્મનો ડિટેક્ટિવ તેને સચોટ રીતે વ્યાખ્યાયિત કરે છે: 'જે સામગ્રીમાંથી સપનાં બને છે, આ એ જ ચીજ છે.'

આ કોઈ સાહિત્યિક મનોરંજન નથી. આપણી માનસિકતાનો કાયમી છટકબારી છે. મનોવિજ્ઞાન અને અર્થશાસ્ત્રમાં આ શબ્દ એવા લક્ષ્ય માટે વપરાય છે જેનું પોતાનું કોઈ આંતરિક મૂલ્ય નથી. છતાં માણસો તેના પર અઢળક ઊર્જા, સંબંધો અને આયુષ્ય હોમી દે છે. આ આલ્ફ્રેડ હિચકોકના 'મેકગફિન' જેવું છે. કથા આગળ ધપાવવા માટે એક બહાનું જોઈએ, ભલે તે છેવટે નકામું સાબિત થાય. દોડ પોતે વાસ્તવિક છે, પણ મંજિલ શૂન્ય છે.

આપણા મધ્યમવર્ગીય જીવનમાં સૌથી મોટો ભ્રમ બેંક લોન અને પ્રોપર્ટીનો છે. અમદાવાદ કે સુરતના છેવાડે 'પોતાનું ઘર' કરવા માટે રાજેશભાઈ ત્રીસ વર્ષની લોન લે છે. મહિને પચાસ હજારનો હપતો ભરવા માટે સવાર-સાંજ અપમાનજનક નોકરી સહન કરે છે. વીસ વર્ષ સુધી પરિવાર સાથે વેકેશન નથી માણતા, પોતાના શોખ મારી નાખે છે. એમનો તર્ક સ્પષ્ટ હોય છે: 'આ ઘર આપણી પોતાની સંપત્તિ બનશે.' પણ પચાસ વર્ષની ઉંમરે લોન પૂરી થાય છે ત્યારે દીકરો વિદેશ જતો રહ્યો હોય છે અને એ કૉંક્રીટના ફ્લેટનું બજારમૂલ્ય ફુગાવા સામે ગણતરી કરો તો સાવ તૂચ્છ નીકળે છે.

વીમા પોલિસીઓ અને બચતના નામે ચાલતી સ્કીમો પણ આ જ ભ્રમ વેચે છે. એજન્ટ આવીને સુરક્ષિત ભવિષ્યનું એવું ચિત્ર ઊભું કરે છે કે માણસ વર્તમાન ગીરવે મૂકી દે છે. કાગળ પર દેખાતી સોનેરી રકમ વાસ્તવમાં કંઈ બદલી શકતી નથી. આપણે સંઘર્ષને એટલો પવિત્ર માની લઈએ છીએ કે ઈનામ સાચું છે કે ખોટું તે ચકાસવાની તસ્દી પણ લેતા નથી.

જે સોનું મેળવવા આખી જિંદગી વેચી દીધી, એ છેવટે ધૂળ સાબિત થાય ત્યારે માણસ પાસે પસ્તાવાનો સમય પણ બાકી રહેતો નથી.