જાદુઈ અરીસો

પ્રાચીન ચીનમાં કાંસાના ખાસ અરીસા બનતા. આગળની સપાટી એકદમ સપાટ, ચકચકિત અને સામાન્ય અરીસા જેવી હોય. પાછળ સુંદર નકશીકામ કે લખાણ કોતરેલું હોય. સામાન્ય નજરે જોતાં કશું અજુગતું ન લાગે. પણ જ્યારે તે સપાટી પર તીવ્ર સૂર્યપ્રકાશ પડે અને તેનું પ્રતિબિંબ દીવાલ પર ઝિલાય, ત્યારે પાછળની છુપાયેલી નકશી દીવાલ પર સ્પષ્ટ ઊપસી આવતી. અરીસો અચાનક પારદર્શક બની જતો લાગતો. આને જાદુઈ અરીસો કહેવાય છે. વિચાર સીધો છે: સામાન્ય સંજોગોમાં જે સપાટી એકદમ સાદી અને નિર્દોષ દેખાય છે, તેના ભીતરમાં કાયમી આંતરિક રેખાઓ અંકાયેલી હોય છે. એ બહાર ત્યારે જ આવે છે જ્યારે તેના પર પ્રખર પ્રકાશ ફેંકાય.

આ કોઈ ચમત્કાર નહોતો, ધાતુવિજ્ઞાનની અદભુત કારીગરી હતી. કાંસાને ઢાળતી અને ઘસતી વખતે પાછળની ડિઝાઇનની સૂક્ષ્મ તાણ આગળની સપાટી પર રહી જતી. નરી આંખે એ દેખાતી નહોતી, પણ કિરણોનો ખૂણો તેને છતી કરી દેતો. આધુનિક વ્યવહારમાં આ એક અણીદાર મેન્ટલ મોડેલ છે. લોકો, સંસ્થાઓ અને સંબંધો શાંત સમયમાં એકસરખા, મુલાયમ અને સભ્ય લાગે છે. પણ જેવી કટોકટી આવે કે તરત જ તેમનું અસલ બંધારણ દીવાલ પર પ્રોજેક્ટ થઈ જાય છે. સંકટ માણસને નવો નથી બનાવતો, માણસ જેવો છે તેવો છતો કરી દે છે.

સૂર્યપ્રકાશનો અભાવ હોય ત્યાં સુધી દરેક કાંસું સમાન લાગે છે. કોર્પોરેટ જગતમાં ફંડિંગ છલકાતું હોય ત્યારે બધી કંપનીઓ ગતિશીલ લાગે. પણ જેવી મંદી આવે કે તરત સંસ્થાની સાચી સંસ્કૃતિનું પ્રતિબિંબ દેખાઈ જાય છે. લોકોનાં સાચાં મૂલ્યો સુખના દિવસોમાં નહીં, નુકસાનના તડકામાં પરખાય છે.

સુરત કે અમદાવાદની જૂની કાપડની પેઢીઓ જુઓ. શાંતિના દિવસોમાં હસમુખા ભાગીદારો ગાદીતકિયે બેસીને ચા પીતા હોય. બહારથી પેઢી એકદમ એકરસ લાગે. પણ જેવો જીએસટીનો મોટો દંડ આવે કે માર્કેટમાં ઉઘરાણી ફસાય, પેઢીનો જાદુઈ અરીસો કામ શરૂ કરે છે. કોણ સ્વાર્થી છે, કોણ ભાગી છૂટશે અને કોણ વચન નિભાવશે, તે ભીતરી નકશી એક જ ઝાટકે આખા બજાર સામે દીવાલ પર છપાઈ જાય છે. કટોકટી કોઈ નવી નબળાઈ પેદા કરતી નથી; એ ફક્ત અંદર છુપાયેલી રેખાઓને તેજસ્વી પ્રતિબિંબ આપી દે છે.

શાંતિમાં દેખાતા ચહેરા માત્ર ચમકાવેલી સપાટી છે; સંકટનો તડકો પડે ત્યારે જ ખબર પડે છે કે અંદર કયો સિક્કો છપાયેલો હતો.