મશીન મની

આ કોઈ રોમેન્ટિક વિચાર નથી. આ સીધો વ્યવસાયિક શબ્દ છે. મશીન મની એટલે એ પૈસા જે માણસના સીધા પરિશ્રમ વગર, યંત્રો દ્વારા આપોઆપ પેદા થાય છે અથવા ગણાય છે. વેન્ડિંગ મશીન, ગેમિંગ આર્કેડ કે કેસિનોના સ્લોટ મશીનમાં સિક્કા પડે અને માલિક ઊંઘતો હોય તોય રોકડ જમા થાય. આ આધુનિક ઓટોમેશનનું સૌથી જૂનું અને પ્રાથમિક સ્વરૂપ છે. પૈસા કમાવવા માટે તમારું હાજર રહેવું અનિવાર્ય નથી. મશીન કામ કરે છે અને ગલ્લામાં આવક આપોઆપ ટપક્યા કરે છે.

આ સંકલ્પના કોઈ ચોક્કસ ફિલોસોફરે પુસ્તકમાં ઘડી નથી. વ્યાપાર જગતમાં અને બેંકિંગ વ્યવહારમાં આ શબ્દ સાવ સહજ રીતે વપરાય છે. અર્થ સ્પષ્ટ છે: માનવ શ્રમમાંથી મુક્ત થયેલી આવક. જો તમે દર કલાકે પરસેવો પાડીને જ કમાઈ શકતા હો, તો તમે મજૂર છો. પણ જો તમારી મૂડી કે સાધન તમારા વતી કામ કરવા માંડે, તો એ મશીન મની બને છે. મૂડીવાદનો સમગ્ર ઇતિહાસ આ એક જ ધરી પર ફરે છે—માણસની મર્યાદિત શક્તિ સામે યંત્રની અવિરત ગતિ.

મહત્ત્વનું એ છે કે આપણી માનસિકતા હજી શારીરિક હાજરી સાથે બંધાયેલી છે. આપણે માનીએ છીએ કે ટેબલ પર આઠ કલાક બેસી રહો તો જ લક્ષ્મી આવે. સાચો વેપારી એ સમજે છે કે માણસ થાકી શકે, મશીન નહીં. ખરી સંપત્તિ એ નથી કે તમે કેટલો પગાર મેળવો છો. ખરી સંપત્તિ એ સિસ્ટમ છે જે તમારી ગેરહાજરીમાં પણ પૈસા ગણી આપે છે. જે ક્ષણે તમે આ ચક્ર સમજી જાઓ, તે ક્ષણે સમય અને કમાણી વચ્ચેનો સંબંધ તૂટી જાય છે.

દલાલ સ્ટ્રીટ પર નજર નાખો. જૂના જમાનામાં બ્રોકર ગળા ફાડીને ચીસો પાડતા અને સોદા કરતા. આજે અલ્ગોરિધમિક ટ્રેડિંગ ચાલે છે. સર્વર રૂમમાં ગોઠવાયેલા કમ્પ્યુટર સેકન્ડના હજારમા ભાગમાં ગણતરી કરીને શેર ખરીદે અને વેચે છે. ટ્રેડર ઘેર ચા પીતો હોય અને સ્ક્રીન પર મશીન મનીનો આંકડો વધતો જાય. સામે છેડે સામાન્ય છૂટક રોકાણકાર દિવસ આખો ટીવી સ્ક્રીન જોઈને લોહી બાળે છે. એક બાજુ ભાવનાઓથી ઘેરાયેલો માણસ છે, બીજી બાજુ ઠંડી ગણતરી કરતું મશીન.

જે આવક તમારી જાગૃતિ પર નિર્ભર છે તે રોજી છે; જે તમારા ઊંઘ્યા પછી પણ વહેતી રહે તે જ સાચી સંપત્તિ છે.