એમ-સ્કોર

કંપનીના ચોપડા સુંદર દેખાય એટલે ધંધો સારો જ હોય એવું નથી હોતું. આંકડાઓની માયાજાળ ઊભી કરીને નફો વધારી બતાવવાની કળા જૂની છે. હિસાબની આ ચાલબાજી પકડવા માટે એક ગણિત વપરાય છે, જેને ‘એમ-સ્કોર’ કહે છે. અહીં ‘એમ’ એટલે મેન્યુપ્યુલેશન. બેલેન્સ શીટમાં ઘૂસીને આઠ અલગ-અલગ નાણાકીય ગુણોત્તરો તપાસવામાં આવે છે. વેચાણ ખરેખર રોકડમાં થયું કે ઉધાર કાગળ પર ચડાવી દીધું, ખર્ચાઓ છુપાવ્યા કે સંપત્તિનું મૂલ્ય કૃત્રિમ રીતે ફુલાવ્યું, તે બધું ગણીને એક અંતિમ આંકડો નીકળે છે. આ આંકડો જણાવી દે છે કે કંપની રોકાણકારોને છેતરી રહી છે કે નહીં.

આ મોડેલ ઇન્ડિયાના યુનિવર્સિટીના પ્રોફેસર મેસોડ બેનીશે ૧૯૯૯માં રજૂ કર્યું હતું. એમણે સાબિત કર્યું કે માત્ર ઓડિટરના રિપોર્ટ પર ભરોસો રાખીને બેસી રહેવાય નહીં. ઓડિટર ઘણીવાર છેલ્લે જાગે છે જ્યારે તિજોરી ખાલી થઈ ચૂકી હોય. એમ-સ્કોર એવો એક્સ-રે છે જે રોગ વકરે તે પહેલાં જ પકડી પાડે છે. જો સ્કોર માઇનસ ૧.૭૮ કરતાં વધારે મોટો આવે, તો લાલ બત્તી થઈ જાય છે. અમેરિકાની કુખ્યાત એન્રોન કંપની પડી ભાંગી તે પહેલાં જ આ ફોર્મ્યુલાએ તેના ચોપડામાં સડો બતાવી દીધો હતો.

આ વિચાર શેરબજાર અને કોર્પોરેટ જગત માટે જીવલેણ રીતે મહત્ત્વનો છે. સામાન્ય રોકાણકાર કંપનીના નફા-નુકસાનનું પત્રક જોઈને અંજાઈ જાય છે. સીઇઓ ટીવી પર આવીને મોટા દાવા કરે અને પબ્લિક શેર ખરીદવા દોડે. પણ નફો રોકડમાં આવ્યો છે કે હવાઈ ખાતાવહીમાં, તે જોવાની કોઈને ફુરસદ નથી હોતી. કંપનીઓ જ્યારે દેવું છુપાવવા કે શેરના ભાવ ઊંચા રાખવા હિસાબોમાં લીપાપોતી કરે છે, ત્યારે બહારથી મહેલ દેખાતી ઇમારત અંદરથી પોકળ હોય છે. કાગળ પર ચમકતી કંપનીઓ અચાનક રાતોરાત કેમ ગાયબ થઈ જાય છે, તેનો જવાબ અહીં મળે છે.

ભારતના ઉદ્યોગજગતમાં સત્યમ કૌભાંડ આનું ક્લાસિક ઉદાહરણ છે. હૈદરાબાદની એ આઇટી કંપની રોજેરોજ નફાના નવા રેકોર્ડ બતાવતી હતી. દલાલ સ્ટ્રીટ પર તેના શેરના ગુણગાન ગવાતા હતા. બેંકોમાં પાંચ હજાર કરોડની ફિક્સ્ડ ડિપોઝિટ બોલતી હતી, જે હકીકતમાં અસ્તિત્વમાં જ નહોતી. જો કોઈ વિશ્લેષકે સત્યમની બેલેન્સ શીટ પર એમ-સ્કોર લગાવ્યો હોત, તો વર્ષો પહેલાં ખબર પડી જાત કે રિસીવેબલ્સ એટલે કે લેણાંની રકમ અસાભાવિક ગતિએ વધી રહી હતી. રામલિંગા રાજુએ કબૂલાત કરી ત્યારે જ લોકોને સમજાયું કે તેઓ વાઘની સવારી કરતા હતા.

ચોપડા જૂઠું બોલી શકે છે, પણ ગણિત ક્યારેય પક્ષપાત કરતું નથી.