લોટરી ફેક્ટર

તમારી ઓફિસ કે પ્રોજેક્ટમાં કેટલા માણસો અચાનક ગાયબ થઈ જાય તો આખું કામ ઠપ્પ થઈ જાય? આ સવાલનો સીધો જવાબ એટલે લોટરી ફેક્ટર. જૂના જમાનામાં સોફ્ટવેર એન્જિનિયરો આને 'બસ ફેક્ટર' કહેતા—એટલે કે જો આ કોડર બસ નીચે આવી જાય તો કંપનીનું શું થાય? મોર્ડન કોર્પોરેટ ભાષાએ મોતનો ડર હટાવીને રૂપાળું નામ આપ્યું: જો એની અબજો રૂપિયાની લોટરી લાગી જાય અને એ કાલે સવારે રાજીનામું ફેંકીને ભાગી જાય, તો તમારી પેઢી ઊભી રહી શકે ખરી?

આ વિચાર સોફ્ટવેર ડેવલપમેન્ટના વર્તુળોમાંથી આવ્યો છે. પ્રોગ્રામિંગમાં ઘણીવાર એક જ ભેજાબાજ બધું સંભાળતો હોય અને કોઈ ડોક્યુમેન્ટેશન ન કરે. જો તમારો લોટરી ફેક્ટર ૧ હોય, તો તમે વાસ્તવમાં વેપાર નથી ચલાવતા, એક જીવતા બોમ્બ પર બેઠા છો. એ એક માણસ બીમાર પડે, રિસાઈ જાય કે નોકરી બદલે એટલે આખું તંત્ર ભાંગી પડે. જ્ઞાનની વહેંચણી ન થવી એ કંપની માટે આત્મઘાતી છે.

આપણે ત્યાં કુટુંબ, દુકાન કે ધંધામાં કોઈ એક વ્યક્તિ જ બધી ચાવીઓ પોતાના ખિસ્સામાં રાખે છે. લોકોને લાગે છે કે આ અપરિહાર્ય હોવાનો વટ છે. હકીકતમાં આ કુપ્રબંધન છે. કોઈ એક માણસ અનિવાર્ય બની જાય ત્યારે તે સંસ્થાની પ્રગતિની સૌથી મોટી મર્યાદા બની જાય છે. સિસ્ટમ એવી હોવી જોઈએ કે કોઈ પણ વ્યક્તિ ગેરહાજર રહે તોય કામ અટકે નહીં.

અમદાવાદના એક જાણીતા ટ્રાવેલ એજન્ટ મુકેશભાઈ દર વર્ષે ઉત્તરાખંડની ચારધામ યાત્રા કરાવે છે. દસ બસોનો કાફલો, પણ હોટલના માલિકોના અંગત નંબર, ઘાટના ડ્રાઈવરોનું સેટિંગ અને કેદારનાથના હેલિકોપ્ટર ટિકિટની ગોઠવણ માત્ર મુકેશભાઈના મગજમાં છે. એક સીઝનમાં યાત્રા ઉપડવાના બે દિવસ પહેલાં મુકેશભાઈને ટાઈફોઈડ થયો અને તેઓ હોસ્પિટલ પહોંચ્યા. પરિણામ? આખી ઓફિસમાં કોઈને ખબર નહોતી કે બદ્રીનાથમાં જમવાનું ક્યાં નક્કી થયું હતું. યાત્રીઓ રઝળી પડ્યા અને લાખો રૂપિયાનું નુકસાન થયું. આ એજન્સીનો લોટરી ફેક્ટર માત્ર ૧ હતો.

જે માણસ વિના આખી સંસ્થા અટકી જતી હોય, એ કંપનીની સંપત્તિ નથી પણ સૌથી મોટો જોખમ છે.