દીર્ઘકાલીન દ્રષ્ટિકોણ

આપણે સામાન્ય રીતે આવતી કાલ કે આવતા વર્ષ સુધીનું જ વિચારીએ છીએ. લોંગટર્મિઝમ કહે છે કે આપણી ખરી નૈતિક જવાબદારી આવતી સદીઓ અને સહસ્રાબ્દીઓ પ્રત્યે છે. જે માણસો હજુ જન્મ્યા જ નથી, તેમનું અસ્તિત્વ પણ આપણા જેટલું જ મૂલ્યવાન છે. જો માનવજાત બચી ગઈ, તો ભવિષ્યમાં જીવનારા લોકોની સંખ્યા ભૂતકાળ અને વર્તમાનના કુલ માનવો કરતાં લાખો ગણી મોટી હશે. તેથી, આજે લેવાતો કોઈ પણ મોટો નિર્ણય માત્ર આપણી સુખાકારી માટે નહીં, પણ અબજો વર્ષ પછીની માનવતાને નજર સમક્ષ રાખીને લેવાવો જોઈએ.

આ વિચાર ઓક્સફર્ડના તત્વચિંતક વિલિયમ મેકઆસ્કીલ અને નિક બોસ્ટ્રોમ જેવા વિચારકોએ 'ઇફેક્ટિવ અલ્ટ્રુઇઝમ'ની ચળવળમાંથી આગળ ધપાવ્યો. મેકઆસ્કીલના પુસ્તક 'વોટ વી ઓવ ધ ફ્યુચર'માં આ સિદ્ધાંતને ધારદાર રીતે મુકાયો છે. તેનો મૂળ તર્ક સીધો છે: પૃથ્વી પર અત્યારે રહેતા આઠ અબજ લોકો તો એક નાનકડી શરૂઆત છે. જો આપણે કોઈ મોટી આપત્તિ, જેવી કે કૃત્રિમ બુદ્ધિમત્તાનું સંકટ કે પરમાણુ યુદ્ધ, ટાળી શકીએ, તો ભવિષ્યના ટ્રિલિયન જીવોનું ભલું થશે. આજે બચાવેલો એક રૂપિયો ભવિષ્ય માટે અબજો ગણો કિંમતી બની શકે.

આ વાત સમજવી કેમ જરૂરી છે? કારણ કે આપણી લોકશાહી અને અર્થતંત્ર માત્ર આવતી ચૂંટણી કે આવતા ત્રિમાસિક ગાળા સુધી સીમિત છે. રાજકારણીઓને પાંચ વર્ષ પછીની ચિંતા નથી, સીઈઓને બોનસ પછીની પરવા નથી. આ આંધળી ટૂંકી દ્રષ્ટિ લાંબા ગાળે આપણને ખાડામાં ધકેલે છે. લોંગટર્મિઝમ તમને રોજિંદા નજીવા કજિયાઓમાંથી બહાર કાઢીને સદીઓના પાયા પર વિચારવાની તાકાત આપે છે.

આપણા દેશમાં બેંકિંગ અને રોકાણની માનસિકતા જુઓ. શૈલેષભાઈ ત્રીસ વર્ષની હોમ લોન લે છે. દર મહિને કપાતો ઈએમઆઈ તેમને આખો મહિનો રડાવે છે, પણ તેઓ એ ઘર ખરીદે છે જેથી આવનારી બે પેઢીઓ પાસે પોતાની છત હોય. સામે છેડે, ક્રેડિટ કાર્ડ પર મોંઘો ફોન ખરીદીને મોજ માણતો યુવાન માત્ર આગામી ત્રીસ દિવસનો વિચાર કરે છે. વીમો એ પણ લોંગટર્મિઝમનું દેશી રૂપ છે; આજે ખિસ્સામાંથી પ્રીમિયમ જાય છે જેનો ફાયદો કદાચ તમે પોતે ક્યારેય જોવાના નથી, પણ તમારા પછીના પરિવારે રઝળવું નહીં પડે. મુશ્કેલી એ છે કે આપણે બચત તો સો વર્ષની કરીએ છીએ, પણ પર્યાવરણ અને સંસાધનો આવતા દસ વર્ષમાં જ લૂંટી લેવા તૈયાર બેઠા છીએ.

જે માણસ એવા ઝાડ વાવે છે જેનો છાંયડો પોતે ક્યારેય ભોગવી શકવાનો નથી, સંસ્કૃતિની શરૂઆત સાચે જ ત્યાંથી થાય છે.