લોબસ્ટર પોટ મોડેલ

દરિયામાં લોબસ્ટર એટલે કે ઝીંગા પકડવાનું પાંજરું એક વિચિત્ર આકારનું હોય છે. તેનું મોં પહોળું હોય છે, પણ અંદર જવાનો રસ્તો ક્રમશઃ સાંકડો થતો જાય છે. એક વાર શિકાર તળિયે પહોંચ્યો પછી બહાર નીકળવાનો કોઈ વિકલ્પ રહેતો નથી. નિર્ણય લેવાની પ્રક્રિયામાં આ લોબસ્ટર પોટ મોડેલ ખૂબ કામની ચીજ છે. મોટા ભાગના લોકો સીધા પરિણામ પર કૂદકો મારે છે અથવા કલ્પનાઓના વમળમાં જ અટવાઈ જાય છે. આ મોડેલ તમને વિચારની મોકળાશથી શરૂ કરીને છેલ્લે એક અચૂક પગલા સુધી દોરી જાય છે.

આ વિચાર જાણીતા બ્રિટિશ મેનેજમેન્ટ વિચારક જોન અડેરે પોતાના પુસ્તક ‘ડિસિઝન મેકિંગ એન્ડ પ્રોબ્લેમ સોલ્વિંગ સ્ટ્રેટેજીસ’માં રજૂ કર્યો હતો. એમનું કહેવું સ્પષ્ટ હતું: નિર્ણય કરવો એટલે સીધું પસંદગીનું બટન દબાવવું નહીં. પહેલા તબક્કે તમારું મન દરિયા જેવું ખુલ્લું હોવું જોઈએ, જ્યાં તમામ શક્યતાઓ અંદર આવી શકે. બીજા તબક્કે વ્યવહારુ ગળણી મૂકવી પડે. જે અશક્ય છે તેને કાઢી નાખો. ત્રીજા તબક્કે માત્ર બે કે ત્રણ મજબૂત વિકલ્પો બચે, અને છેલ્લે પાંજરાના સાંકડા છેડે પહોંચીને માત્ર એક જ નિર્ણાયક પગલું લેવાનું રહે.

આ મોડેલ વગર માણસ કાં તો કન્ફ્યુઝ રહે છે અથવા ઉતાવળિયો સાબિત થાય છે. જ્યારે તમારી પાસે કોઈ માળખું ન હોય, ત્યારે સારો વિકલ્પ ચૂકી જવાય છે અથવા નકામા વિકલ્પોમાં સમય બગડે છે. સાચો નિર્ણય હંમેશા બહોળી શક્યતાઓથી શરૂ થઈને એક અત્યંત કેન્દ્રિત બિંદુ તરફ સંકોચાવો જોઈએ. પહોળા મોંથી અંદર જવું અને સાંકડા તળિયે જઈને એક ચોક્કસ તીર તાકવું, આ જ ખરી બુદ્ધિપ્રતિભા છે.

ભારતીય ક્રિકેટમાં જ્યારે સિલેક્શન કમિટી વર્લ્ડ કપ માટે પંદર ખેલાડીઓની ટીમ પસંદ કરવા બેસે છે, ત્યારે આ જ મોડેલ કામ કરે છે. રણજી ટ્રોફી અને આઈપીએલમાંથી શરૂઆતમાં પચાસ દાવેદારોની લાંબી યાદી બને છે. આ પાંજરાનું પહોળું મોં છે. પછી ફિટનેસ, વિદેશી પીચો પરનો અનુભવ અને ટીમના સંયોજનની કસોટી વડે એ યાદી ઘટીને વીસ પર આવે છે. આ વ્યવહારુ ચાળણી છે. અંતે, છેલ્લા બે સ્થાન માટે ચાર ખેલાડીઓ વચ્ચે સરખામણી થાય છે અને માત્ર બે નામ ફાઇનલ થાય છે. જો સિલેક્ટર્સ પહેલેથી જ પોતાના માનીતા ખેલાડીને પકડી રાખે, તો આખી ટીમ પંગુ બની જાય.

વિચારો દરિયા જેટલા ફેલાવો પણ પગલું સોયની અણી જેવું ચોક્કસ ભરો; પાંજરું પૂરું થાય ત્યારે શંકાને કોઈ જગ્યા ન હોવી જોઈએ.