નાના તળાવની મોટી માછલી

મોટા સમુદ્રમાં એક સામાન્ય જીવ બનીને રહેવું કે નાના ખાબોચિયામાં શાસક બનવું? માણસ હંમેશાં પોતાની સરખામણી આસપાસના સીમિત કુંડાળા સાથે કરે છે. જ્યારે તમે નબળા કે સામાન્ય લોકોની વચ્ચે હોવ છો, ત્યારે તમારી જાતને મહાન માનો છો. આ જ સ્થિતિને મનોવિજ્ઞાનમાં ‘નાના તળાવની મોટી માછલી’ કહેવામાં આવે છે. તમારી ખરી ક્ષમતા શું છે તે મહત્વનું નથી, તમારા પડોશીઓ કેવા છે તેના આધારે તમારો આત્મવિશ્વાસ નક્કી થાય છે.

આ વિચાર શિક્ષણવિદ્ હર્બર્ટ માર્શે ૧૯૮૪માં વ્યવસ્થિત રીતે મૂક્યો હતો. તેમણે જોયું કે સામાન્ય શાળામાં ભણતો હોશિયાર વિદ્યાર્થી ખૂબ આત્મવિશ્વાસ ધરાવે છે. પરંતુ એ જ વિદ્યાર્થી જ્યારે કોઈ અત્યંત સ્પર્ધાત્મક કે ભદ્ર કક્ષાની સંસ્થામાં પહોંચે છે, ત્યારે તેનો ભ્રમ ભાંગી પડે છે. સમસ્યા તેની ક્ષમતા નથી, પણ સરખામણીનું નવું માપદંડ છે. તળાવ મોટું થયું એટલે પોતાની લંબાઈ અચાનક નાની લાગવા માંડી.

આ અસર માનવીય મનોજગતનો મોટો ફાંકો ઊભો કરે છે. નાના વર્તુળમાં મળતી સરળ તાળીઓ આપણી ભૂખ ઓછી કરી નાખે છે. માણસ પોતાની સીમા ઓળંગવાનું બંધ કરી દે છે, કારણ કે પોતાના વાડામાં એ પહેલેથી જ બાદશાહ છે. મોટા મેદાનમાં ઉતરવાની હિંમત રહેતી નથી, કારણ કે ત્યાં અસલિયત છતી થઈ જવાનો ડર હોય છે. આ માનસિકતા વિકાસને રુંધી નાખે છે.

આઝાદી પહેલાંના ભારતના સેંકડો દેશી રજવાડાં આનું શ્રેષ્ઠ ઉદાહરણ હતાં. જૂનાગઢ, હૈદરાબાદ કે વડોદરા જેવા દરબારોમાં રાજવીઓ પોતાની ગાદી અને સલામીઓની ગણતરીમાં મસ્ત હતા. પોતાના નાના પ્રદેશમાં એમનો હુકમ ચાલતો, એટલે એમને લાગતું કે આખી દુનિયા એમની મુઠ્ઠીમાં છે. જ્યારે સરદાર પટેલે નકશો સામે ધર્યો, ત્યારે સમજાયું કે અખંડ રાષ્ટ્રના મહાસાગર સામે એમના નાનકડા રજવાડાં ફક્ત છબછબિયાં હતાં.

ખાબોચિયામાં મગરૂર રહેવું સહેલું છે, પણ દરિયામાં ઉતરો ત્યારે જ ખબર પડે કે તમારી ઊંડાઈ કેટલી છે.