જીવનકંપ

જિંદગી સીધી લીટીમાં ચાલતી ટ્રેન નથી. આપણે ધારીએ છીએ કે કરિયર, લગ્ન, ઘર અને રિટાયરમેન્ટ એક પછી એક સ્ટેશનની જેમ લાઈનમાં આવશે. પણ અચાનક પાટા ઊખડી જાય છે. અમેરિકન લેખક બ્રુસ ફીલરે પોતાના પુસ્તકમાં આ માટે એક ધારદાર શબ્દ આપ્યો: 'લાઈફક્વેક' એટલે કે જીવનકંપ. આ કોઈ નાનીમોટી મુશ્કેલી નથી, ભૂકંપ જેવો આંચકો છે. નોકરી છૂટી જવી, કોઈ અંગત માણસનું અણધાર્યું મૃત્યુ, છૂટાછેડા કે અચાનક આવેલી ગંભીર બીમારી. આવી ઘટના આખી જિંદગીનું માળખું હચમચાવી નાખે છે.

ફીલરે સેંકડો લોકોની આપવીતી તપાસીને નોંધ્યું કે સરેરાશ માણસના આયુષ્યમાં આવા ત્રણથી પાંચ મોટા આંચકા આવે છે. દરેક આંચકા પછી સામાન્ય સ્થિતિમાં પાછા ફરતાં વર્ષો નીકળી જાય છે. લોકો સામાન્ય રીતે માને છે કે જીવનમાં એક જ વાર 'મિડ-લાઈફ ક્રાઈસિસ' આવે છે. એ જૂનો વહેમ છે. વાસ્તવિકતા એ છે કે આંચકા અગાઉથી તારીખ કે ઉંમર પૂછીને નથી આવતા. જીવનકંપ વ્યક્તિની ઓળખ છીનવી લે છે. તમે જે હતા તે રહેતા નથી, અને નવું શું બનવું તે ખબર નથી હોતી.

આ વિચાર કેમ સમજવો પડે? કારણ કે મોટા ભાગના લોકો આંચકો આવે ત્યારે લડવાને બદલે અસ્વીકારમાં જીવે છે. તેઓ તૂટી ગયેલી દિવાલ પર પ્લાસ્ટર કરવાનો ડોળ કરે છે. જીવનકંપ આવ્યા પછી જૂની જિંદગી ફરી ક્યારેય બેઠી થતી નથી. એ સત્ય સ્વીકારવું પડે. જેને આપણે સંકટ માનીએ છીએ, તે વાસ્તવમાં એક ફરજિયાત પરિવર્તન છે. જૂનું છોડવાની હિંમત ન હોય તો નવો રસ્તો મળતો નથી.

મુંબઈની લોકલ ટ્રેનમાં રોજ બોરીવલીથી ચર્ચગેટ દોડતા પિસ્તાલીસ વર્ષના નિલેશભાઈનો વિચાર કરો. પંદર વર્ષથી એક જ પ્રાઈવેટ ફર્મમાં એકાઉન્ટન્ટ હતા. અચાનક એક સવારે કંપનીએ તાળાં મારી દીધા અને એ જ મહિને પિતાને અલ્ઝાઈમર હોવાનું નિદાન થયું. સવારની સાત વાગ્યાની લોકલ, પાનનો ગલ્લો અને ફિક્સ પગાર—આખી ગોઠવાયેલી દુનિયા પત્તાના મહેલની જેમ ધરાશાયી થઈ ગઈ. આ માત્ર બેરોજગારી નથી, જીવનકંપ છે. હવે એ જ જૂની ટ્રેન પકડવાની જીદ નકામી છે. નિલેશભાઈએ કાં તો નવું સ્ટેશન શોધવું પડે અથવા પાટા બદલવા પડે.

જમીન હલે ત્યારે જૂના ઘરને બચાવવાની જીદ છોડીને ખુલ્લા મેદાનમાં દોડવું પડે; જિંદગી પણ આ જ નિયમ પર ચાલે છે.