શીખવાના ક્ષેત્રની વ્યુહરચનાઓ

કામ કરવું અને કામ શીખવું એ બે અલગ બાબતો છે. મોટાભાગના લોકો આખી જિંદગી માત્ર પર્ફોર્મન્સ ઝોનમાં વિતાવી દે છે. ત્યાં ભૂલ કરવાની છૂટ નથી હોતી. પરિણામ તરત બતાવવું પડે છે. શીખવાનું ક્ષેત્ર જુદું છે. ત્યાં મુખ્ય હેતુ જીતવાનો નહીં, પણ પોતાની ક્ષમતા વધારવાનો છે. આ બંને વચ્ચેનો ભેદ સમજવો અને સતત શીખવા માટે જાણીજોઈને નાની જોખમમુક્ત પ્રયોગશાળાઓ બનાવવી, એ આ વ્યુહરચનાનો મૂળ વિચાર છે.

લેખક અને વક્તા એડ્યુઆર્ડો બ્રિસેનોએ પોતાના પુસ્તક 'ધ પર્ફોર્મન્સ પેરાડોક્સ'માં આ ખ્યાલ સ્પષ્ટ કર્યો છે. તેઓ કહે છે કે માત્ર સતત પરિણામ આપવાનો પ્રયાસ કરશો તો જૂની કુશળતા પર જ આધાર રાખવો પડશે. નવી તાકાત કેળવવા માટે તમારે લો-સ્ટેક્સ એટલે કે જ્યાં હારવાનું મોટું નુકસાન ન હોય તેવું વાતાવરણ ઊભું કરવું પડે. પોતાની નબળાઈ ઓળખીને તેના પર અલગથી કામ કરવું પડે.

આ વાત શા માટે મહત્વની છે? કારણ કે રોજિંદી દોડધામમાં માણસ ઘસાઈ જાય છે, સુધરતો નથી. દસ વર્ષનો અનુભવ ઘણીવાર માત્ર એક જ વર્ષના અનુભવનું દસ વાર કરેલું પુનરાવર્તન હોય છે. જ્યાં સુધી તમે કામમાંથી થોડો સમય અલગ કાઢીને મનન નહીં કરો, ત્યાં સુધી સાચી પ્રગતિ અટકી રહેશે. ભૂલો સ્વીકારવાની જગ્યા બનાવ્યા વિના કોઈ કૌશલ્ય ધારદાર બનતું નથી.

દલાલ સ્ટ્રીટના એક ડે-ટ્રેડરનું ઉદાહરણ લો. ધારો કે કિરીટભાઈ રોજ સવારે સવા નવ વાગ્યે સ્ક્રીન સામે બેસી જાય છે. સાડા ત્રણ વાગ્યા સુધી માત્ર નફો કમાવાની ચિંતામાં સોદા મારે છે. આ એમનો પર્ફોર્મન્સ ઝોન છે. પણ કિરીટભાઈ સાંજે બજાર બંધ થયા પછી એક કલાક કાઢે છે. ક્યાં ખોટો નિર્ણય લેવાયો, કઈ લાગણી નડી ગઈ, તેનો હિસાબ પોતાની ડાયરીમાં લખે છે. ક્યારેક નવી સ્ટ્રેટેજી અજમાવવા માત્ર બે-ચાર શેર લઈને નાનો પ્રયોગ કરે છે. આ એમની શીખવાની વ્યુહરચના છે. જે વેપારી આ સમય નથી ફાળવતો, તે એક દિવસ બજારના મોટા આંચકામાં ફેંકાઈ જાય છે.

જે માણસ મેદાનમાં માત્ર રન બનાવવા ઊતરે છે અને નેટ પ્રેક્ટિસ ભૂલી જાય છે, એ બહુ જલ્દી ક્લીન બોલ્ડ થાય છે.