દોરવણીભર્યા પ્રશ્નનો તર્કદોષ

કોઈ તમને પૂછે કે તમે ચોરી કરવાનું ક્યારે બંધ કર્યું? આ પ્રશ્ન સાંભળીને જ માણસ ફસાઈ જાય. તમે 'ગઈકાલે' કહો કે 'ક્યારેય નહીં', બંને જવાબોમાં તમે ચોર સાબિત થાઓ છો. આ છે દોરવણીભર્યા પ્રશ્નનો તર્કદોષ. અહીં પ્રશ્ન પૂછનારનો ઈરાદો સત્ય જાણવાનો નથી હોતો. એણે પોતાના મગજમાં પહેલેથી એક તારણ બાંધી લીધું છે. હવે એ ફક્ત તમારી જીભેથી એ વાત કઢાવવા માટે પ્રશ્નની એવી જાળ ગૂંથે છે કે તમે જે પણ બોલો, વિજય એનો જ થાય.

આ કોઈ એક ચોક્કસ લેખકની શોધ નથી. કાયદાશાસ્ત્ર અને તર્કશાસ્ત્રના જૂના નિયમોમાંથી આ વિચાર આવે છે. અદાલતોમાં વકીલો સાક્ષીને દબાવવા માટે વર્ષોથી આવી યુક્તિઓ અજમાવે છે, જેને ન્યાયાધીશો તરત અટકાવી દે છે. પરંતુ રોજિંદા જીવનમાં આપણી પાસે કોઈ જજ નથી હોતો. પત્રકારો, મેનેજરો અને રાજકારણીઓ આ છટકાનો રોજ બેશરમ ઉપયોગ કરે છે. સવાલ સીધો દેખાય છે, પણ એની અંદર પૂર્વગ્રહનો ઝેરી કાંટો છુપાયેલો હોય છે.

આ તર્કદોષ માણસને મુક્ત વિચારવાની જગ્યા જ આપતો નથી. પ્રશ્ન પૂછનાર પોતાની ધારણાને સવાલના પાયામાં સિમેન્ટની જેમ જડી દે છે. સાંભળનાર જો જરાય બેધ્યાન રહે, તો તે સામેવાળાના પૂર્વગ્રહનો શિકાર બની જાય છે. સત્ય શોધવાની પ્રક્રિયા અટકી જાય છે અને પૂર્વગ્રહ માન્યતા બનીને બેસી જાય છે. કોઈ પૂછે કે 'આ યોજના નિષ્ફળ કેમ ગઈ?' ત્યારે એ માની જ લે છે કે યોજના નિષ્ફળ જ છે. એનાથી આગળ વિચારવાનો રસ્તો બંધ થઈ જાય છે.

ઓલિમ્પિક્સ જેવી રમતો પછી આપણા સ્પોર્ટ્સ પત્રકારો આનું ઉત્તમ પ્રદર્શન કરે છે. ધારો કે હરિયાણાનો એક રેસલર ફાઇનલમાં માંડ એક પોઇન્ટથી હારીને સિલ્વર મેડલ લાવ્યો. એરપોર્ટ પર માઇક મોઢા આગળ ધરીને પૂછવામાં આવે: 'તમે છેલ્લા રાઉન્ડમાં ગભરાઈ ગયા એટલે હારી ગયા ને?' હવે પેલા પહેલવાને સિલ્વર લાવવાની ઉજવણી કરવાની કે ગભરાટ સાબિત ન કરવાની સફાઈ આપવાની? પ્રશ્ન જ એ રીતે પૂછાયો છે કે ખેલાડીની આખી મહેનત એક ક્ષણના કાલ્પનિક ડરમાં બદલાઈ જાય છે.

જે પ્રશ્નમાં જવાબ પહેલેથી ભરેલો હોય, તે જિજ્ઞાસા નથી પણ કાવતરું છે. સામેવાળાના પ્રશ્નનો જવાબ આપતા પહેલાં એના પ્રશ્નને જ કઠેડામાં ઊભો કરવો પડે.