નેતૃત્વનો વિરોધાભાસ

નેતા બનવું એટલે આગળ ઊભા રહેવું કે પાછળ રહીને ધક્કો મારવો? આ સવાલ નવો નથી, પણ આજના મેનેજમેન્ટ સાહિત્યમાં તેને 'લીડરશિપ્સ પેરાડોક્સ' તરીકે ઓળખવામાં આવે છે. તેનો ચોક્કસ ઉદ્ભવ કયા લેખકે કે કયા પુસ્તકમાં કર્યો તે સ્પષ્ટ નથી. પણ વિચાર તીખો છે: નેતૃત્વ એક જ સમયે સંપૂર્ણપણે તમારા પોતાના ચારિત્ર્ય અને જવાબદારી પર નિર્ભર છે, અને સાથોસાથ તે તમારા વિશે જરાય નથી—તે સામેવાળાને સક્ષમ બનાવવા વિશે છે. આ બે વિરોધી છેડાઓને એક જ પકડમાં રાખવાની કળા એટલે આ વિરોધાભાસ.

જો તમે બધું કામ જાતે ખેંચવા જશો, તો તમે નેતા નથી, માત્ર એક થાકેલા સુપરવાઈઝર છો. અને જો તમે બધું બીજા પર ઢોળીને ખુરશી પર પગ ચડાવી દેશો, તો તમે સત્તાના નશામાં અટવાયેલા અમલદાર છો. નેતાએ અરીસા સામે ઊભા રહીને પોતાની જાતને પૂછવું પડે છે કે ભૂલ મારી છે, પણ જ્યારે શ્રેય આપવાની વાત આવે ત્યારે બારી બહાર જોઈને ટીમ તરફ આંગળી ચીંધવી પડે છે. આ માનસિક ખેંચતાણ સહેલી નથી. અહંકાર અને સમર્પણ વચ્ચેનું આ યુદ્ધ રોજેરોજ લડવું પડે છે.

આપણા શહેરોની કોઈ પણ મોટી હાઉસિંગ સોસાયટી જોઈ લો. સેક્રેટરી બનવા માટે ચૂંટણી વખતે ભારે ખેંચતાણ થાય. ચંદુભાઈ સોસાયટીના ચેરમેન બને છે. સોસાયટીમાં લિફ્ટ બગડે, પાણીની મોટર બળે કે સિક્યુરિટી ગાર્ડ ઊંઘતો ઝડપાય, એટલે આખી સોસાયટી ચંદુભાઈ પર તૂટી પડે. અહીં ચંદુભાઈએ જાતે જવાબદારી સ્વીકારવી પડે છે, એ કોઈ બહાનું કાઢી શકતા નથી. પણ જો સોસાયટીનો બગીચો ચમકે કે દિવાળી પાર્ટી સફળ થાય, તો તેમણે તમામ સભ્યો અને કમિટીના વખાણ કરવા પડે છે.

જે ક્ષણે ચંદુભાઈ કહેવા માંડે કે 'મેં આ સોસાયટી સુધારી', તે જ ક્ષણે લોકો તેમના વિરોધી બની જાય છે. નેતા એ છે જે પરિણામની સંપૂર્ણ માલિકી પોતાના માથે લે છે, પણ સફળતાનો માલિક આખી ટીમને બનાવે છે. અધિકાર વગરની જવાબદારી નિભાવવી અને અભિમાન વગર આગળ ચાલવું, એ જ આ વિરોધાભાસનો અસલ પડકાર છે.

જવાબદારી તમારી એકલાની હોય છે, પણ વિજય ક્યારેય તમારો એકલાનો હોતો નથી.