સરળતાનો સિદ્ધાંત

આપણું મગજ આળસુ છે. એને અંધાધૂંધી ગમતી નથી. સામે કોઈ વિચિત્ર કે અધૂરું ચિત્ર આવે ત્યારે આપણી આંખો જાતે જ ખાલી જગ્યાઓ પૂરી દે છે. જટિલ બાબતને તોડીને એ સૌથી સરળ, સુમેળભર્યા આકારમાં ગોઠવી લે છે. મનોવિજ્ઞાનની ભાષામાં આને 'પ્રાગ્નાન્ઝનો નિયમ' કહે છે. જર્મન શબ્દ પ્રાગ્નાન્ઝ એટલે સચોટતા, અર્થપૂર્ણ સંક્ષિપ્તતા. અસ્પષ્ટતા માણસને અકળાવે છે. એટલે દિમાગ વાસ્તવિકતામાં પણ સીધા લીટા અને ગોળ કુંડાળાં શોધી કાઢે છે.

આ વિચાર વીસમી સદીની શરૂઆતમાં ગેસ્ટાલ્ટ મનોવિજ્ઞાનના સ્થાપકો મેક્સ વર્થાઇમર અને વુલ્ફગેંગ કોહલરે આપ્યો હતો. એમણે જોયું કે માનવ આંખ વિખરાયેલા ટપકાં વચ્ચે પણ રેખા જોઈ લે છે. આપણે સત્ય જેવું છે તેવું જોતા નથી. આપણે એનું સૌથી સરળ વર્ઝન ઊભું કરીએ છીએ જેથી ઓછી ઊર્જા ખર્ચાય. કુદરતમાં ટકી રહેવા આ જરૂરી હતું, પણ આધુનિક જિંદગીમાં આ જ ટેવ આપણી બુદ્ધિને છેતરે છે.

કોઈ પણ જટિલ માણસ કે ઘટનાને આપણે એક સીધા લેબલમાં ઢાળી દઈએ છીએ. નરેશભાઈ અડધા કલાકના વાર્તાલાપ પછી કોઈનો આખો સ્વભાવ નક્કી કરી નાખે છે. સામેવાળાના જીવનની ગૂંચવણો સમજવાની તસ્દી કોઈને નથી. મગજને ફટાફટ પરિણામ જોઈએ છે. બ્રાન્ડિંગ અને રાજકારણ આ નબળાઈ પર જ જીવે છે. જટિલ મુસદ્દા કોઈ વાંચતું નથી, સીધો ચાર શબ્દોનો નારો મગજ તરત પકડી લે છે.

ન્યૂ જર્સીમાં રહેતા રોનકભાઈને જુઓ. વીસ વર્ષથી અમેરિકામાં વસે છે. પણ દેશના સગાંઓ માટે એમનું વ્યક્તિત્વ માત્ર એક જ રેખામાં બંધાયેલું છે: 'ડોલરવાળા એનઆરઆઈ'. એ કેટલા કલાક કાળી મજૂરી કરે છે, લોનના હપ્તા કેવી રીતે ભરે છે કે એમની એકલતા કેટલી ઊંડી છે, એ વિગતો કોઈને જોવી નથી. નડિયાદ બેઠેલા સંબંધીઓનું મગજ સીધો આકાર બનાવી લે છે—સૂટકેસ ભરીને ચોકલેટો લાવતો સુખી માણસ. વાસ્તવિકતા ગૂંચવણભરી છે, પણ આપણને કાર્ટૂન જેવું સરળ ચિત્ર જ માફક આવે છે.

જગતમાં કંઈ જ સીધું કે સપાટ નથી હોતું; આપણું અજ્ઞાન જ અટપટી દુનિયાને સહેલી બનાવીને જીવે છે.