સરેરાશથી વિચલનનો નિયમ

દુનિયામાં કોઈ પણ ક્ષમતા બધામાં સરખી વહેંચાયેલી નથી હોતી. આ કોઈ ફિલસૂફી નથી, પણ આંકડાશાસ્ત્રની સાદી વાસ્તવિકતા છે. મોટા ભાગના માણસો સામાન્ય હોય છે. તેઓ બરાબર વચ્ચે ઊભા રહે છે, જેને આપણે સરેરાશ કહીએ છીએ. પણ પ્રકૃતિ માત્ર સરેરાશ બનાવીને અટકતી નથી. થોડા લોકો એ સરેરાશથી અત્યંત આગળ નીકળી જાય છે અને થોડા એટલા જ પાછળ રહી જાય છે. આ કુદરતી ફેલાવો છે.

આ નિયમ ફ્રાન્સિસ ગાલ્ટને ૧૮૬૯માં પોતાના પુસ્તક 'હેરેડિટરી જીનિયસ'માં રજૂ કર્યો હતો. એમણે જોયું કે માનવીય શક્તિઓ, બુદ્ધિ કે શારીરિક લક્ષણો કોઈ એક બિંદુ પર જકડાઈ રહેતા નથી. તે સરેરાશની આસપાસ ક્રમબદ્ધ રીતે બંને બાજુ ફેલાય છે. આજે આપણે જેને સામાન્ય વિતરણ કે ઘંટડી જેવો વળાંક કહીએ છીએ, તેનો પાયો આ વિચાર હતો. બુદ્ધિશાળી અને નબળા બંને આ સરેરાશના નિયમમાંથી જ પેદા થાય છે.

આ વિચાર કેમ મહત્ત્વનો છે? કારણ કે આપણી સિસ્ટમ બધાને એક લાકડીએ હાંકવાની ભૂલ કરે છે. ઓફિસ હોય કે સ્કૂલ, આપણે ધારી લઈએ છીએ કે તાલીમ આપીને બધાને ટોચ પર લઈ જવાશે. એ ભ્રમ છે. સરેરાશથી દૂર ગયેલા માણસો જ અસાધારણ પરિણામ આપે છે અથવા ભારે નુકસાન કરે છે. સંચાલકો જો આ વિચલનને ઓળખી ન શકે, તો તેઓ નબળાને સુધારવામાં થાકી જાય છે અને અદભુત પ્રતિભા ધરાવનારાઓની કદર ચૂકી જાય છે.

સુરતના કાપડ માર્કેટની કોઈ જૂની પેઢી જુઓ. શેઠ પાસે દસ સેલ્સમેન કામ કરે છે. બધાને સરખો પગાર, સરખો માલ અને સરખા ગ્રાહકો મળે છે. છતાં દસમાંથી સાત સેલ્સમેન મહિનાના અંતે સામાન્ય ટાર્ગેટ જ પૂરો કરશે. એક માણસ એવો હશે જે સાવ ઠોઠ સાબિત થશે, માલ વેચી જ નહીં શકે. પણ એક કે બે સેલ્સમેન એવા નીકળશે જે પેઢીનો અડધો ધંધો એકલા હાથે ખેંચી લાવશે. શેઠ એ બે જણાના નસીબનાં ગુણગાન ગાય છે, પણ હકીકતમાં આ કુદરતી વિચલન છે. માણસની આવડત સરેરાશની આસપાસ વહેંચાયેલી જ રહેવાની.

દરેક માણસને સરેરાશ બનાવવાની જીદ છોડી દો, કુદરત પોતે ક્યારેય સમાનતામાં માનતી નથી.