લેક્ટેટ વિરોધાભાસ

શરીરવિજ્ઞાનનો એક જૂનો નિયમ છે. તમે દોડો કે મહેનત કરો એટલે લોહીમાં લેક્ટિક એસિડ વધે. જ્યારે હવામાં ઓક્સિજન ઓછો હોય, ત્યારે શરીર વધુ ઝડપથી થાકવું જોઈએ અને લેક્ટેટનું પ્રમાણ આકાશ આંબી જવું જોઈએ. પણ હિમાલય જેવા ઊંચા પહાડો પર લાંબો સમય રહ્યા પછી વિજ્ઞાનીઓએ કંઈક વિચિત્ર જોયું. ઓક્સિજન ઓછો હોવા છતાં, સખત કસરત વખતે લોહીમાં લેક્ટેટ વધવાને બદલે ઘટી જાય છે. આ વિચિત્ર વિરોધાભાસને શરીરવિજ્ઞાનમાં લેક્ટેટ પેરાડોક્સ કહે છે.

આ વિચાર ઊંચાઈના પ્રયોગો અને પર્વતારોહણના વિજ્ઞાનમાંથી આવ્યો છે. સંશોધકો માનતા હતા કે ઓક્સિજનની અછત એટલે સીધો વધુ થાક અને વધુ બગાડ. પણ માનવશરીર મશીન નથી. વાતાવરણ કપરૂં બને ત્યારે આપણું અંતઃકરણ બળવો નથી કરતું, પણ કરકસર શીખી લે છે. શરીર પોતાની જાતને બચાવવા માટે એનર્જી વાપરવાની આખી વ્યવસ્થા ધીમી કરી નાખે છે. કટોકટીમાં શરીર ઉત્પાદન બંધ નથી કરતું, પણ કચરો ઓછો પેદા થાય તેવી રીતે જીવતાં શીખે છે.

આ વાત માત્ર ફેફસાં પૂરતી મર્યાદિત નથી. આ સંસાધનોની તંગી સામે મનની અનુકૂલન ક્ષમતાનું સચોટ રૂપક છે. જ્યારે વાતાવરણ કઠોર બને ત્યારે માણસ ફરિયાદ કરીને ઊર્જા વેડફવાનું બંધ કરી દે છે. સુવિધા હોય ત્યારે લોકો સામાન્ય તકલીફમાં પણ આક્રંદ મચાવે છે. પણ જ્યાં જીવવું જ મુશ્કેલ હોય, ત્યાં અંદરની અશાંતિ આપોઆપ શાંત થઈ જાય છે. સંઘર્ષ પોતે જ માણસને કરકસરિયો બનાવી દે છે.

આપણે ત્યાં ચારધામની યાત્રાએ નીકળેલા યાત્રાળુઓને જુઓ. અમદાવાદ કે સુરતમાં બેઠા હોય ત્યારે એમને ગાડીમાં એસી ઓછું પડે અને હોટલમાં ગાદલું કડક લાગે. સામાન્ય દિવસોમાં એમનો ગુસ્સો અને લેક્ટેટ બન્ને ટોચ પર હોય. પણ એ જ પરિવારો જ્યારે કેદારનાથ કે અમરનાથના બરફીલા રસ્તે ચઢે છે, જ્યાં શ્વાસ લેવાના પણ ફાંફા હોય, ત્યારે ચમત્કાર થાય છે. કોઈ બૂમાબૂમ નહીં, કોઈ નખરાં નહીં. કડકડતી ઠંડીમાં પથ્થર પર બેસીને પણ તેઓ શાંતિથી સૂઈ જાય છે. ઓક્સિજન ઘટ્યો, પણ અંદરનો કકળાટ શમી ગયો.

સુવિધા માણસને અધીરો બનાવે છે; કટોકટી એને શાંતિથી જીવતાં શીખવે છે.