ધ નોલેજ ઓફ લંડન

લંડનમાં કાળી ટેક્સી ચલાવવી એ માત્ર સ્ટીઅરિંગ ફેરવવાની નોકરી નથી, તપસ્યા છે. ત્યાંના ડ્રાઇવરે પચ્ચીસ હજાર ગલીઓ, હજારો લેન્ડમાર્ક અને ટૂંકામાં ટૂંકો રસ્તો ગોખ્યા વગર લાયસન્સ મળતું નથી. આ અઘરી પરીક્ષાને અંગ્રેજો 'ધ નોલેજ' કહે છે. વૈજ્ઞાનિક એલેનોર મેગ્વાયરે વર્ષ ૨૦૦૦માં સાબિત કર્યું કે આ કસોટી પાસ કરનારાઓના મગજનો હિપ્પોકેમ્પસ નામનો ભાગ સામાન્ય માણસ કરતાં મોટો થઈ જાય છે. મગજ સ્નાયુ જેવું છે; કઠોર આંતરિક જ્ઞાન તેને ભૌતિક રીતે બદલી નાખે છે.

આ મોડેલ માત્ર ભૂગોળ પૂરતું સીમિત નથી. એ બતાવે છે કે સપાટી પરનું સ્માર્ટનેસ અને ઊંડું, પચેલું જ્ઞાન વચ્ચે કેટલો ફરક છે. આજના જમાનામાં દરેક વ્યક્તિ પાસે ગૂગલ મેપ્સ કે ચેટજીપીટી છે. સાધન બધા પાસે છે, પણ જેની પાસે આખો નકશો મગજમાં છે તેની નિર્ણયશક્તિ સાવ અલગ સ્તરની હોય છે. ઉપલક માહિતીથી તમે પ્રશ્ન ટાળી શકો, પણ અણધારી ગલીમાં વળાંક લેવા માટે અંદરનો નકશો જ કામ આવે છે.

આપણી સરકારી કે ખાનગી બેંકોમાં આ ફરક સ્પષ્ટ દેખાય છે. ધારો કે નવી પેઢીનો કોઈ લોન સેલ્સમેન છે. એ સ્ક્રીન પર જોઈને સીબીલ સ્કોર, આઠ ટકા વ્યાજ અને ઈએમઆઈના કોષ્ટકો ફટાફટ બોલી જશે. એ ફક્ત જીપીએસ જોઈને ગાડી ચલાવતો ડ્રાઇવર છે. સ્ક્રીન બંધ થશે એટલે એ અટકી જશે. એને ધંધાની વાસ્તવિકતા ખબર નથી.

સામે પક્ષે જૂનો શાખા પ્રબંધક જુઓ. એ વેપારીના ચોપડા, પરિવારની શાખ અને બજારની ચડતી-પડતી આંખો મીંચીને પારખી લે છે. એણે દાયકાઓ સુધી બજારની ઊંધી-ચત્તી શેરીઓ જોઈ છે. કાગળ પર ગમે તેટલો સરસ પ્રોજેક્ટ રિપોર્ટ હોય, પણ કયો માણસ ડિફોલ્ટ કરશે એની ગંધ આ જૂના બેંકરને તરત આવી જાય છે. આ એનું અંદરનું કમાયેલું 'નોલેજ' છે, જે કોઈ એલગોરિધમ આપી શકતું નથી.

સ્ક્રીન જોઈને ગાડી કોઈ પણ હંકારી લે, પણ અંધારી રાતે સાચો વળાંક એ જ લે છે જેણે આખો રસ્તો લોહીમાં ઉતાર્યો હોય.