કર્કપેટ્રિક માળખું

કોઈપણ તાલીમ કે શિબિર પછી લોકો તાળીઓ પાડે એટલે પ્રોગ્રામ સફળ થઈ ગયો? બિલકુલ નહીં. અમેરિકન પ્રોફેસર ડોનાલ્ડ કર્કપેટ્રિકે ૧૯૫૯માં કોઈપણ શીખવાની પ્રક્રિયાને માપવા માટે ચાર પગથિયાં આપ્યાં. પહેલું: રિએક્શન—લોકોને મજા આવી કે નહીં? બીજું: લર્નિંગ—તેમણે નવું શું શીખ્યું? ત્રીજું: બિહેવિયર—શિબિર પત્યા પછી તેમના વાસ્તવિક વર્તનમાં કોઈ બદલાવ આવ્યો? અને ચોથું: રિઝલ્ટ—આખી કવાયતથી સંસ્થાને જમીન પર કોઈ નક્કર પરિણામ મળ્યું?

આપણે મોટે ભાગે પહેલા જ પગથિયે અટકી જઈએ છીએ. સેમિનાર સારો હતો, જમવાનું સ્વાદિષ્ટ હતું, વક્તા ધારદાર બોલ્યા. વાત પતી ગઈ. પરંતુ અસલી કસોટી ચોથા પગથિયાની છે. જો વર્તન ન બદલાય અને પરિણામ શૂન્ય રહે, તો પહેલું પગથિયું માત્ર સમયનો બગાડ છે. જ્ઞાન મેળવવું સહેલું છે, તેને ટેવમાં ફેરવવું અઘરું છે.

ભારતીય રાજકારણમાં આ ભ્રમ બહુ મોટો છે. ચૂંટણી પહેલાં દરેક રાજકીય પક્ષ કાર્યકરો માટે મોટી મોટી તાલીમ શિબિરો યોજે છે. એસી હોલ, નેતાઓની ગર્જના અને મંચ પરથી અપાતા મોટા વિચારો. કાર્યકરો જોશમાં નારા લગાવે છે—આ પહેલું લેવલ છે. પ્રશ્નોત્તરીમાં પક્ષની વિચારધારા ગોખી નાખે છે—આ બીજું લેવલ. પણ અસલી ખેલ પછી શરૂ થાય છે.

ચૂંટણીના દિવસે એ જ કાર્યકર બૂથ પર જઈને બેસે છે ત્યારે મતદારો સાથે કેવો વ્યવહાર કરે છે? શું તે મતદાર યાદીના પાનાં પલટાવવાની મહેનત કરે છે? એ તેનું ત્રીજું લેવલ છે. અને આખરે, તે બૂથ પર પક્ષને સરસાઈ મળી કે નહીં, એ ચોથું લેવલ છે. મોટાભાગના પક્ષો પહેલા લેવલના નારાબાજીવાળા ઉત્સાહને જ વિજય માની બેસે છે અને પરિણામના દિવસે મોં વકાસીને ઊભા રહે છે.

તાળીઓનો ગડગડાટ એ માત્ર પવન છે, અસલી સત્ય તો પરિણામનું પત્તું જ બોલે છે.