કાર્દાશેવ સ્કેલ

સભ્યતા કેટલી મહાન છે તે તેના મંદિરો કે કવિતાઓથી નહીં, પણ તે કેટલી ઊર્જા વાપરી શકે છે તેનાથી નક્કી થાય છે. આ વિચાર છે કાર્દાશેવ સ્કેલનો. ૧૯૬૪માં સોવિયેત ખગોળશાસ્ત્રી નિકોલાઈ કાર્દાશેવે આ માપદંડ રજૂ કર્યો હતો. એમણે કોઈપણ સભ્યતાની પ્રગતિ માપવા માટે ત્રણ સીડી બનાવી. ટાઈપ ૧ સભ્યતા એટલે એવી જે પોતાના સમગ્ર ગ્રહની બધી જ ઊર્જા પર કાબૂ મેળવી લે. ટાઈપ ૨ એટલે જે પોતાના સૂર્ય જેવા તારાની તમામ ઊર્જા ચૂસી શકે. ટાઈપ ૩ એટલે આખી આકાશગંગાની ઊર્જા પર રાજ કરનારી સભ્યતા. આપણે માણસો આજે પણ ટાઈપ ૧ સુધી પહોંચ્યા નથી. આપણે હજુ શૂન્યની નજીક ભટકીએ છીએ.

આ માત્ર વિજ્ઞાનકલ્પના નથી. આ તાકાત માપવાનો નિર્મમ સ્કેલ છે. માણસજાતનો આખો ઈતિહાસ લાકડા બાળવાથી શરૂ થઈને કોલસો, તેલ અને પરમાણુ ઊર્જા સુધી પહોંચવાનો રહ્યો છે. જેમ જેમ ઊર્જા પર તમારી પકડ વધે, તેમ તેમ તમારું સામ્રાજ્ય મોટું થાય. જ્યાં સુધી સ્રોત મર્યાદિત છે, ત્યાં સુધી ક્ષમતા પણ મર્યાદિત રહે છે.

દલાલ સ્ટ્રીટ પર નજર નાખો તો આ જ સ્કેલનું દેશી સ્વરૂપ દેખાશે. ૧૯૯૦ના દાયકામાં રાજકોટ કે મુંબઈના કોઈ શેઠ પોતાના અંગત ગલ્લા અને બેંકની મર્યાદિત મૂડી પર વેપાર કરતા હતા. તે ટાઈપ શૂન્ય હતા. પછી આવી સંસ્થાગત મૂડી. અમુક કંપનીઓ આખા દેશની જનતા પાસેથી શેરબજાર મારફતે હજારો કરોડ ખેંચી લાવીને રાષ્ટ્રીય કદની બની. આજે અદાણી કે રિલાયન્સ જેવા જૂથો જે કરી રહ્યા છે, તે આર્થિક ટાઈપ ૧ તરફની દોડ છે. તેઓ ભારતના બંદરો, વીજળી, ગેસ અને સોલર પાર્ક જેવા સમગ્ર દેશના ઊર્જા સંસાધનો પર એકચક્રી અંકુશ મેળવવા માંગે છે. જે આખા દેશના ઊર્જા નેટવર્કને નિયંત્રિત કરે છે, બજાર તેની પાછળ દોડે છે.

નાના રોકાણકારો ઘણીવાર નફા-નુકસાનના નાના આંકડાઓમાં અટવાય છે, પણ અસલી રમત સંસાધનોના પાયાની છે. દુનિયા માત્ર પૈસાથી નથી ચાલતી; દુનિયા વોટ અને વોલ્ટથી ચાલે છે. જે માણસ કે કંપની ઊર્જાના અસલી સ્ત્રોત પર બેસી જાય, તે આખી વ્યવસ્થાના નિયમો જાતે લખે છે.

તમે ઈતિહાસની ગમે તેટલી વાર્તાઓ વણો, અંતે તો સત્તા તેની જ રહેવાની જેની પાસે સ્વિચબોર્ડ છે.