કાલ્ડોર-હિક્સ વળતર કસોટી

કોઈપણ મોટો નિર્ણય બધાને રાજી રાખી શકતો નથી. અર્થશાસ્ત્રનો સાદો નિયમ છે કે એકનો ફાયદો ઘણીવાર બીજાનું નુકસાન હોય છે. જૂનો પેરેટો નિયમ કહેતો હતો કે નિર્ણય ત્યારે જ સારો ગણાય જ્યારે કોઈ એકનું પણ અહિત ન થાય. આ આદર્શવાદી કલ્પના વ્યવહારમાં અશક્ય છે. ૧૯૩૯માં અર્થશાસ્ત્રી નિકોલસ કાલ્ડોર અને જોન હિક્સે આનો તોડ કાઢ્યો. એમણે કહ્યું કે જો કોઈ ફેરફારથી લાભ મેળવનારા લોકો એટલો બધો નફો કમાઈ શકતા હોય કે જેનાથી નુકસાન સહન કરનારાઓને પૂરતું વળતર આપી શકાય, તો એ નિર્ણય સામાજિક રીતે યોગ્ય છે.

આ કસોટીની ખરી ચાલાકી એક નાનકડી શરતમાં છુપાયેલી છે. વળતર ખરેખર ચૂકવવું જરૂરી નથી, માત્ર ચૂકવવાની ક્ષમતા હોવી પૂરતી છે. એટલે કે સમગ્ર વ્યવસ્થાનો કુલ નફો વધવો જોઈએ. અર્થશાસ્ત્ર આને ક્ષમતા કહે છે, પણ સામાન્ય માણસ માટે આ ક્રૂર ગણિત બની શકે છે. સૈદ્ધાંતિક રીતે જે નફો આખા તંત્રને મોટો દેખાડે છે, તે જમીન પર કોઈ એકાદ વર્ગને સાવ કચડી પણ નાખે છે. આ આખો ખેલ કાગળ પરના સરવાળા-બાદબાકીનો છે.

આપણા ક્રિકેટ બોર્ડનું ઉદાહરણ લો. ઇન્ડિયન પ્રીમિયર લીગ શરૂ થઈ ત્યારે રણજી ટ્રોફી રમતા પરંપરાગત ખેલાડીઓની ઉપેક્ષા થઈ. પાંચ દિવસની લાલ બોલની ક્રિકેટ પાછળ ધકેલાઈ ગઈ. પણ લીગમાંથી એટલા બધા કરોડો રૂપિયા આવ્યા કે બોર્ડે ઘરેલુ ખેલાડીઓની મેચ ફી અને પેન્શન વધારી દીધા. નુકસાન સહન કરનારાઓને સિસ્ટમે નવા નફામાંથી હિસ્સો આપ્યો. જોકે દરેક નિર્ણયમાં આવી ભરપાઈ જમીન પર થતી નથી. ઘણીવાર ક્રિકેટ એસોસિએશનના હોદ્દેદારો અબજોની કમાણી બતાવીને સામાન્ય પિચ ક્યુરેટર કે સ્ટેડિયમના સ્ટાફને માત્ર આશ્વાસન આપીને રવાના કરી દે છે.

મોટા નિર્ણયો લેનારા હંમેશાં આ ગણિત પાછળ સંતાય છે. દેશમાં નવો હાઇવે બને ત્યારે ખેડૂતની જમીન જાય છે. પ્રોજેક્ટ બનાવનારા દલીલ કરે છે કે પાંચ હજાર વાહનોનો સમય બચશે, એટલે કુલ ફાયદો જમીનના નુકસાન કરતાં મોટો છે. કાગળ પર આ તર્ક સાચો લાગે છે. પરંતુ જે ખેડૂતનું ખેતર કપાયું, એના રસોડામાં આ સૈદ્ધાંતિક અર્થશાસ્ત્ર રોટલો બનીને નથી પહોંચતું.

નફો આખા સમૂહનો ગણાય છે, પણ નુકસાન હંમેશાં કોઈ એકાદ વ્યક્તિએ એકલા હાથે જ વેઠવું પડે છે.