ટકી રહેવાની જડ માનસિકતા

કોઈ ચોક્કસ પુસ્તક કે વિચારકે આ શબ્દપ્રયોગ પહેલી વાર ક્યારે કર્યો તેની કોઈ સત્તાવાર નોંધ નથી. કોર્પોરેટ વર્તુળો અને સેલ્ફ-હેલ્પ સાહિત્યમાં વપરાતી આ એક સામાન્ય બોલચાલની અભિવ્યક્તિ છે. વિચાર બહુ સીધો છે. મુશ્કેલ પરિસ્થિતિ આવે ત્યારે સુધારો કરવાની કે બહાર નીકળવાની યોજના બનાવવાને બદલે માત્ર સહન કરીને ઊભા રહેવું. જાણે વંટોળ સામે આંખો મીંચીને ઊભા રહીએ એટલે સંકટ આપોઆપ ટળી જશે.

આપણે સહનશીલતાને વીરતા માની બેઠા છીએ. ગમે તેવો અત્યાચાર હોય, બસ 'ટકી રહો' એવી સસ્તી સલાહો બજારમાં છૂટથી વહેંચાય છે. ધીરજ અને જડતા વચ્ચે પાતળી ભેદરેખા છે. ધીરજ એટલે સભાનપણે પરિણામની રાહ જોવી. આ માનસિકતા એટલે કોઈ પણ વ્યુહરચના વગર દુઃખ વેઠતા રહેવું. માણસ પીડાની ટેવ પાડી લે છે અને તેને પોતાની મક્કમતા ગણાવે છે. વાસ્તવમાં આ આશાવાદ નથી, લાચારીનું ગૌરવગાન છે.

કોઈ સરકારી સિવિલ હોસ્પિટલના જૂના વોર્ડમાં ફરજ બજાવતા જુનિયર ડૉક્ટરને જુઓ. સિસ્ટમ સડી ગયેલી છે, દવાઓની અછત છે અને ચોવીસ કલાકની ડ્યુટી પછી શ્વાસ લેવાની ફુરસદ નથી. ડૉક્ટરને લાગે છે કે આ જ સંઘર્ષ છે. વરિષ્ઠ તબીબો તેને કહે છે કે 'બસ થોડો સમય કાઢી નાખ, બધું થાળે પડી જશે.' કોઈ અવાજ ઉઠાવતું નથી, કોઈ કાર્યપદ્ધતિ સુધારતું નથી. મહિનાઓ વીતે છે અને તે સંવેદનહીન યંત્ર બની જાય છે. પરિસ્થિતિ બદલાતી નથી, માત્ર માણસ ઘસાઈ જાય છે.

સમસ્યાને ઉકેલવા કરતાં તેને વેઠવી સહેલી પડે છે. કારણ કે પગલાં લેવામાં જોખમ છે, જ્યારે સહન કરવામાં માત્ર ઘસારો છે. સંબંધોમાં તિરાડ પડી હોય કે પછી ક્ષમતા ચૂસી લેતી નોકરી હોય, લોકો પરિવર્તનની હિંમત કરતા નથી. તેઓ માત્ર સમય પસાર કરે છે. આ એક પ્રકારની માનસિક લકવાગ્રસ્તતા છે. ડૂબતા વહાણ પર ઊભા રહીને પાણી ઉલેચવાને બદલે માત્ર લાકડાને વળગી રહેવું એ બહાદુરી નથી, આત્મહત્યા છે.

ડૂબતા જહાજને વળગી રહેવું એ સમર્પણ નથી; ડૂબવાની તૈયારી છે.