જેમ્સ-લેંગ સિદ્ધાંત

તમે રસ્તા પર સાપ જુઓ છો એટલે ડરો છો અને પછી ભાગો છો? સામાન્ય બુદ્ધિ આ જ કહેશે. પણ મનોવિજ્ઞાનનો એક જૂનો અને ચોંકાવનારો નિયમ આ ક્રમને ઊલટાવી નાખે છે. સિદ્ધાંત કહે છે કે તમે સાપ જોઈને ભાગો છો, તમારી છાતીના ધબકારા વધે છે, શ્વાસ ફૂલે છે અને એ શારીરિક ધ્રુજારી અનુભવીને તમારું મગજ નક્કી કરે છે કે તમે ડરી ગયા છો. ભાવના પહેલાં નથી આવતી, શરીરની પ્રતિક્રિયા પહેલાં આવે છે.

આ વિચાર અમેરિકન ફિલોસોફર વિલિયમ જેમ્સ અને ડેનિશ ચિકિત્સક કાર્લ લેંગે ૧૮૮૦ના દાયકામાં સ્વતંત્ર રીતે રજૂ કર્યો હતો. એમણે કહ્યું કે લાગણી એ બીજું કંઈ નથી, પણ આપણા શરીરમાં થતા ફેરફારોનું માનસિક અર્થઘટન છે. આપણે રડીએ છીએ એટલે દુઃખી થઈએ છીએ, આપણે હસીએ છીએ એટલે ખુશ થઈએ છીએ. માણસ પોતાની શારીરિક હરકતોનો ગુલામ છે, એવું આ સિદ્ધાંત છડેચોક સાબિત કરે છે.

આ વાત ઉપરછલ્લી લાગે પણ એની અસરો ઊંડી છે. જો શરીર મનને કાબૂમાં રાખતું હોય, તો તમે મનની સ્થિતિ બદલવા માટે શરીરનો ઉપયોગ કરી શકો. અસ્વસ્થ હો ત્યારે માત્ર સીધા ટટ્ટાર બેસવાથી કે ઊંડા શ્વાસ લેવાથી ગભરાટ ઓછો થવા લાગે છે. મન કોઈ સ્વતંત્ર સિંહાસન પર બેઠેલો રાજા નથી. શરીરના સ્નાયુઓ જે આદેશ મોકલે છે, મગજ એનું મૂલ્યાંકન કરીને લાગણીનું નામ ચોંટાડી દે છે.

ધારો કે તમે ઉત્તરાખંડની ચારધામ યાત્રામાં છો. કેદારનાથના સાંકડા પહાડી રસ્તા પર અચાનક ભૂસ્ખલન થાય છે અને સામેથી એક મોટો પથ્થર ગબડતો આવે છે. વિચારવાનો સમય નથી. તમારા પગ પાછળ ભાગે છે, હૃદય ૧૨૦ની ઝડપે ધડકે છે, હથેળીમાં પરસેવો વળે છે. એક સેકન્ડ પછી તમને ખ્યાલ આવે છે કે તમે ભયભીત છો. આ યાત્રામાં જીવ બચાવ્યો શરીરના તાત્કાલિક ઉછાળાએ, મગજના ફિલસૂફીભર્યા ડરે નહીં.

મન રડવાનું શરૂ કરે તે પહેલાં આંખમાંથી આંસુ નીકળી ચૂક્યા હોય છે; શરીર હંમેશાં મગજ કરતાં બે ડગલાં આગળ દોડે છે.