ખરબચડાપણુંનો સિદ્ધાંત

સરેરાશ માણસ જેવું આ દુનિયામાં કશું અસ્તિત્વ ધરાવતું નથી. આપણી માનસિકતા એવી છે કે આપણે દરેક વ્યક્તિ કે વ્યવસ્થાને એક સિંગલ સ્કેલ પર માપવા નીકળીએ છીએ—હોશિયાર કે ઠોઠ, સક્ષમ કે નકામો. વાસ્તવિકતા જુદી છે. માણસની પ્રતિભા, ક્ષમતા કે શરીર ક્યારેય એક સીધી રેખામાં નથી હોતા. એ પહાડની ધાર જેવા ખાડાટેકરાવાળા હોય છે. એક ગુણમાં તમે શિખર પર હોઈ શકો, તો બીજા ગુણમાં સાવ તળિયે. આ વિષમતાને ખરબચડાપણુંનો સિદ્ધાંત કહેવાય છે.

આ વિચાર ટોડ રોઝે પોતાના પુસ્તક 'ધ એન્ડ ઓફ એવરેજ'માં બહુ સચોટ રીતે મૂક્યો હતો. ૧૯૫૦ના દાયકામાં અમેરિકન એરફોર્સે હજારો પાયલટોનું માપ લઈને એક સરેરાશ કદનું કોકપિટ બનાવ્યું. ધારણા એવી હતી કે જો આ સીટ બધાની સરેરાશ પ્રમાણે બનશે તો સૌને માફક આવશે. પરિણામ શૂન્ય આવ્યું. ચાર હજાર પાયલટોમાંથી એક પણ સિંગલ પાયલટ એવો નહોતો જે તમામ દસ માપદંડોમાં સરેરાશ નીકળે. જેણે હાથ લાંબા હતા તેના પગ ટૂંકા હતા. સરેરાશ માણસ માત્ર કાગળ પર જીવે છે, જીવંત શરીરમાં નહીં.

આપણે આ ભૂલ રોજ કરીએ છીએ. મુંબઈની લોકલ ટ્રેનમાં રોજ મુસાફરી કરતા હસમુખભાઈને જુઓ. ચાલતી ટ્રેને ડબ્બામાં ચડી જવાની એમની કુશળતા કોઈ ઓલિમ્પિક એથ્લીટ જેવી અચૂક છે. ભીડ વચ્ચે એક ઇંચ જગ્યા કાઢી લેવાની એમની નજર બાજ જેવી છે. પણ આ જ હસમુખભાઈને શહેરના કોઈ શાંત ક્રોસરોડ પર ગાડી ચલાવવાનું કહો તો એ ગભરાઈ જાય છે. એક જગ્યાએ અદભુત ચપળતા, બીજી જગ્યાએ શૂન્ય ધીરજ. હવે કોઈ ટ્રાફિક સર્વે જો હસમુખભાઈને 'સરેરાશ કમ્યુટર' ગણીને આંકડો મૂકે, તો એ માત્ર એક સરકારી જૂઠાણું બનશે.

શહેરોનું આયોજન હોય કે નોકરીના ઇન્ટરવ્યૂ, સિંગલ સ્કોરથી માણસ મપાતો નથી. બારમા ધોરણની ટકાવારી કે ઓફિસનો એક વાર્ષિક રેટિંગ સ્કેલ માણસની જટિલતાને કચડી નાખે છે. શહેરની બસો પણ આ જ ભ્રમમાં ચાલે છે. સરેરાશ યાત્રીનો સરેરાશ સમય પકડીને ટાઈમટેબલ બને છે, પણ સ્ટેન્ડ પર ઊભેલા કોઈ વ્યક્તિની મુસાફરી સરેરાશ હોતી નથી.

જે વ્યવસ્થા સરેરાશ માણસ માટે ડિઝાઇન થાય છે, તે વાસ્તવમાં કોઈના કામની રહેતી નથી.