આઇટમ રિસ્પોન્સ થિયરી

શાળાની પરીક્ષામાં સોમાંથી સિત્તેર માર્ક્સ લાવનાર હોશિયાર કે પંચાસ લાવનાર નબળો? સાચો જવાબ છે: કાગળ પરના સવાલો કેવા હતા તે જોયા વગર કંઈ ન કહી શકાય. જૂની પદ્ધતિ માત્ર સાચા જવાબો ગણે છે. પણ પાંચ અઘરા સવાલ સાચા પાડનાર અને દસ સાવ સહેલા સવાલ સાચા પાડનારનું મગજ એકસરખું હોતું નથી. આઇટમ રિસ્પોન્સ થિયરી આ જૂની ભ્રમણાને તોડે છે. આ મોડેલ માત્ર તમારા જવાબો નથી જોતું, દરેક પ્રશ્નનું પોતાનું વજન, તેની અઘરાઈ અને તેની સાચી કસોટી કરવાની તાકાત પણ માપે છે.

આ વિચાર વીસમી સદીના મધ્યભાગમાં ફેડરિક લૉર્ડ અને જ્યોર્જ રાશ જેવા આંકડાશાસ્ત્રીઓએ વિકસાવ્યો. સાયકોમેટ્રિક્સ એટલે કે માનસિક ક્ષમતા માપવાના વિજ્ઞાનમાં આ એક ક્રાંતિ હતી. તેમણે ગણિત વાપરીને સાબિત કર્યું કે ટેસ્ટમાં પૂછાયેલા દરેક ‘આઇટમ’ એટલે કે પ્રશ્નનું એક અદ્રશ્ય ચારિત્ર્ય હોય છે. કોઈ સવાલ સાધારણ વિદ્યાર્થી પણ ઉકેલી લે, જ્યારે કોઈ સવાલ માત્ર જીનિયસ જ પકડી શકે. બંનેને સરખા ગુણ આપવા એ બુદ્ધિનું અપમાન છે.

આ મોડેલનું સૌથી મોટું વ્યવહારુ પરિણામ એટલે કમ્પ્યુટર-આધારિત એડેપ્ટિવ ટેસ્ટ્સ. તમે પહેલો સવાલ સાચો પાડો એટલે સિસ્ટમ તરત વધારે અઘરો સવાલ ફેંકે છે. તમે ભૂલ કરો એટલે તરત સહેલો સવાલ આવે છે. ટેસ્ટ તમારો અસલ સ્તર શોધવા માટે પોતાની જાતને બદલે છે. આખી દુનિયાની મોટી ભરતીઓ અને સ્પર્ધાત્મક પરીક્ષાઓ આ જ ગણિત પર ચાલે છે. અહીં નસીબના આધારે તુક્કા મારવાની જગ્યા સાવ ઘટી જાય છે.

અમદાવાદથી અમેરિકા કે કેનેડા જવાની જીદ પકડીને બેઠેલા યુવાનો જ્યારે જીઆરઈ કે જીમેટની પરીક્ષા આપે છે ત્યારે આ થિયરી સાથે એમનો પનારો પડે છે. બાપુનગરમાં બેસીને ક્લાસિસ ભરતો રોહન વિચારે છે કે મેં પચાસમાંથી ચાલીસ સવાલો ટીક કર્યા હતા તો પણ મારો સ્કોર ઓછો કેમ આવ્યો? સામે એડિસન, ન્યૂજર્સીમાં રહેતો એનો પિતરાઈ માત્ર પાંત્રીસ સવાલો અડીને પણ ઊંચો સ્કોર લઈ ગયો. કારણ સ્પષ્ટ છે: એનઆરઆઈ કઝિને ભારે વજનવાળા, જટિલ સવાલો સાચા પાડ્યા હતા, જ્યારે રોહને સહેલા સવાલોની લહાણી લૂંટી હતી.

જિંદગી પણ આ મોડેલ જેવી જ છે. તમે દિવસમાં કેટલા કામ પતાવ્યા એનાથી તમારું કદ નક્કી નથી થતું. તમે કઈ કક્ષાની મુશ્કેલીઓ સામે લડ્યા એનાથી તમારી કિંમત અંકાય છે.

ગણતરી માત્ર સવાલોની સંખ્યાની નથી હોતી; તમે કયા પ્રશ્નને પછાડ્યો, અસલ તાકાત એમાં છતી થાય છે.