અતાર્કિક જિદ્દનો ફાંસો

ખોટો નિર્ણય લીધા પછી માણસ ભૂલ સ્વીકારવાને બદલે વધારે બળ કેમ વાપરે છે? આ માનસિક વિકૃતિ છે. જ્યારે કોઈ નિર્ણય નિષ્ફળ જઈ રહ્યો હોય, ત્યારે નુકસાન અટકાવીને પાછા હટવાને બદલે માણસ તેમાં વધુ સમય, પૈસા અને અહંકાર હોમે છે. આને વર્તનશાસ્ત્રમાં ઇરેશનલ એસ્કેલેશન કહેવાય છે. માણસ સાચો સાબિત થવા માટે ખુવાર થવા તૈયાર થઈ જાય છે.

આ વિચાર અમેરિકન સંશોધક બેરી સ્ટોવે ૧૯૭૬માં પોતાના સંશોધનપત્રમાં વ્યવસ્થિત રીતે મૂક્યો હતો. એમણે જોયું કે કંપનીઓના મેનેજરો ડૂબતા પ્રોજેક્ટ્સ બંધ કરવાને બદલે કંપનીનું આખું બજેટ તેમાં નાખી દેતા હતા. કારણ સ્પષ્ટ હતું: ભૂલ સ્વીકારવી એટલે પોતાની અણઆવડત સ્વીકારવી. આપણો અહંકાર નુકસાન સહન કરી શકે, પણ જાહેરમાં મૂરખ સાબિત થવાનું સહન નથી કરી શકતો.

આ પૂર્વગ્રહનો સૌથી મોટો શિકાર આપણો ઘરસંસાર બને છે. વાત સાવ ક્ષુલ્લક બાબતથી શરૂ થાય છે: રસોડામાં દાળમાં મીઠું ઓછું કેમ પડ્યું, કે વેકેશનમાં સાસરે જવું કે પિયર. સાસુ કે વહુ, અથવા પતિ કે પત્ની—બંનેમાંથી કોઈ એક જણ એક જીભાજોડી શરૂ કરે છે. પાંચ મિનિટમાં બંનેને ખબર પડી જાય છે કે મુદ્દો સાવ તુચ્છ છે. પણ હવે વાત મુદ્દાની નથી રહી, આબરૂની થઈ ગઈ છે. જૂના કજિયા, દસ વર્ષ પહેલાં બોલાયેલા મહેણાં અને ખાનદાનના ઇતિહાસ ઉખેળવામાં આવે છે.

મૂળ ઝઘડો બે રૂપિયાનો હતો, પણ અહંકાર જાળવવા બંને પક્ષો શાંતિનું લાખ રૂપિયાનું નુકસાન વહોરી લે છે. મોં ફુલાવીને બે દિવસ વાત બંધ થઈ જાય છે. સંબંધોમાં તિરાડ પડે છે. માણસ મનમાં જાણે છે કે પોતે ખોટો છે, છતાં તે નમતું જોખતો નથી; ઊલટાનો અવાજ વધારે મોટો કરે છે. આ અતાર્કિક ચડતી કળા માણસને અંદરથી પોકળ બનાવી દે છે.

નુકસાન કાપવું એ માત્ર શેરબજારનો નિયમ નથી, સંસારનો પણ છે. ખોટો સોદો કર્યો હોય તો વહેલા બહાર નીકળી જવું ડહાપણ છે. પણ મૂર્ખ માણસ માને છે કે વધારે બૂમો પાડવાથી અસત્ય પણ સત્ય બની જશે.

ખાડો ખોદાઈ ગયો હોય ત્યારે તેમાં વધુ ઊંડા ઊતરવાનું બંધ કરવું જોઈએ, પણ લોકો ત્યાં બંગલો બાંધવાની જીદ પકડે છે.