વિચિત્ર માનસિક નિયંત્રણ

તમે નક્કી કરો કે આવતી પાંચ મિનિટ સુધી ગુલાબી હાથી વિશે બિલકુલ નથી વિચારવું. પરિણામ શું આવશે? મગજના આખા પડદા પર માત્ર ને માત્ર ગુલાબી હાથી જ નાચશે. આ કોઈ નબળાઈ નથી, મનની રચનાત્મક ભૂલ છે. મનોવિજ્ઞાનમાં આને ‘આયરોનિક મેન્ટલ કંટ્રોલ’ કહે છે. જે વિચારને તમે બળજબરીથી દબાવવા જશો, મગજ એ જ વિચારને ચોકીદાર બનાવીને દરવાજે ઊભો રાખી દેશે.

અમેરિકન મનોવૈજ્ઞાનિક ડેનિયલ વેગનરે ૧૯૯૪ની આસપાસ આ સિદ્ધાંત આપ્યો હતો. એમણે સાબિત કર્યું કે મગજમાં એકસાથે બે પ્રક્રિયા ચાલે છે. એક કામ કરે છે ન ગમતા વિચારને દૂર ધકેલવાનું, અને બીજું સબકોન્શિયસ પ્રોસેસ સતત તપાસે છે કે પેલો ખરાબ વિચાર પાછો તો નથી આવી ગયો ને! પરિણામે, પેલો નિષિદ્ધ વિચાર મનમાં અખંડ જીવતો રહે છે. તમે શાંત થવાની જેટલી જીદ કરશો, એટલી બેચેની વધશે.

આ આખી રમતનો મોટો ખતરો ડર અને અફવાઓના બજારમાં દેખાય છે. વોટ્સએપ પર સવારે એક મેસેજ આવે છે: ‘આ વીડિયો જોઈને ગભરાશો નહીં, આ ખોટી અફવા છે.’ તમે વીડિયો જુઓ છો અને દિવસભર એ જ અફવાના વમળમાં સબડ્યા કરો છો. તમે મનને વારંવાર કહો છો કે ન્યૂઝ ચેનલ પર ચાલતી રાડો અને બ્રેકિંગ ન્યૂઝની ચિંતા નથી કરવી. પરિણામે રાત્રે સૂતી વખતે પણ એ જ ભયાનક અહેવાલો આંખ સામે ભમ્યા કરે છે.

આપણા ફેમિલી ગ્રૂપમાં રોજ કોઈ ને કોઈ જાહેર કરે છે કે આજથી ડિજિટલ ડિટોક્સ કરવું છે, ફોન અડવો નથી. બરાબર અડધા કલાક પછી એ જ માણસ દસ વાર સ્ક્રીન ચેક કરે છે. પ્રતિબંધ હંમેશાં આકર્ષણ ઊભું કરે છે. મગજને ‘શું નથી કરવાનું’ એ ભાષા સમજાતી નથી. જે વાતથી ભાગવું હોય, એના પર બ્રેક મારવાને બદલે રસ્તો બદલવો પડે.

જે વિચારને ભૂલવાની તમે કસમ ખાશો, એ જ વિચાર તમને આખી રાત જગાડશે.