અતિ-સંરક્ષક વાલીપણું

છોકરું મોટું નથી થતું, એનો પ્રોજેક્ટ ચાલે છે. આજના મધ્યમવર્ગીય ઘરોમાં બાળપણ ગાયબ છે અને એક ભારેખમ મેનેજમેન્ટ સિસ્ટમ બેસી ગઈ છે. આ માનસિકતાનું નામ છે ‘ઇન્ટેન્સિવ પેરેન્ટિંગ’. અહીં મા-બાપ સંતાનને માત્ર પ્રેમ કે આશરો નથી આપતાં; એના આખા ચોવીસ કલાકનું અર્થઘટન કરે છે. બાળકની દરેક મિનિટનું પ્લાનિંગ, દરેક સ્કિલનું મોનિટરિંગ અને એની દરેક નિષ્ફળતા પર મા-બાપનું પોતાનું ડિપ્રેશન. બાળક પોતાની મેળે ધૂળમાં રમે કે ભૂલ કરીને શીખે તે આ સિસ્ટમમાં ગુનો ગણાય છે.

આ વિચાર સોશિયોલોજિસ્ટ શેરોન હેય્સે ૧૯૯૬માં પોતાના પુસ્તકમાં નોંધ્યો હતો. એમણે જોયું કે આધુનિક વાલીપણું હવે શ્રમ, નાણાં અને અતિશય ભાવનાત્મક રોકાણ માંગી લે છે. સમય જતાં આ આદત આખી દુનિયાના મહત્ત્વાકાંક્ષી શહેરોમાં ચેપની જેમ ફેલાઈ ગઈ. મા-બાપ પોતાની અધૂરી મહત્ત્વાકાંક્ષાઓનું બોજ છોકરાની પીઠ પર લાદે છે. એમનું માનવું છે કે જો એક ક્ષણ પણ ઢીલ મુકાશે, તો સંતાન હરીફાઈની આખી રેસમાંથી ફેંકાઈ જશે.

પરિણામ શું આવે છે? અસમર્થ પુખ્તોની આખી ફોજ. જે બાળકને ક્યારેય ખુદ કોઈ નાનો નિર્ણય લેવાની કે કંટાળો સહન કરવાની છૂટ ન મળી હોય, તે મોટો થઈને પહેલી અડચણે ભાંગી પડે છે. મા-બાપ બળતરામાં જીવે છે અને બાળક અજ્ઞાત અપરાધભાવમાં. પ્રેમ અહીં સ્નેહ નથી રહેતો, માપણીનું સાધન બની જાય છે. ગ્રેડ્સ, સ્વિમિંગ ક્લાસ અને કોડિંગ કેમ્પ વચ્ચે બાળકની મૌલિક ઉત્સુકતાનું ગળું ઘોંટાઈ જાય છે.

અમદાવાદ કે સુરતની કોઈ સોસાયટી જુઓ. દસમા ધોરણનું વર્ષ આવે એટલે ઘરમાં શોકસભા જેવો માહોલ છવાઈ જાય છે. પિતા ઑફિસમાંથી વહેલા રજા લઈને દીકરાને કોચિંગ ક્લાસ પહોંચાડે છે અને માતા નોકરી છોડીને એના ટાઈમટેબલની જેલર બની જાય છે. સવારે પાંચ વાગ્યાનું એલાર્મ, બપોરે રિવિઝન, સાંજે ટેસ્ટ સિરીઝ અને રાત્રે દૂધનો ગ્લાસ આપતાં આપતાં અપાતો પંચાવન મિનિટનો લેક્ચર. છોકરાને પૂછવામાં નથી આવતું કે તારે શું બનવું છે; એને બસ એ જણાવવામાં આવે છે કે સમાજમાં મોઢું બતાવવા કેટલા પર્સેન્ટાઇલ લાવવા પડશે.

તમે બાળક નથી ઉછેરી રહ્યા, એક રેસનો ઘોડો તૈયાર કરી રહ્યા છો — અને તબેલામાં પ્રેમની અપેક્ષા રાખવી મૂર્ખામી છે.