અજાણતાં શીખવાની પ્રક્રિયા
તમે ક્યારેય વિચાર્યું છે કે તમને માતૃભાષાના વ્યાકરણના નિયમો ગોખ્યા વગર કઈ રીતે આવડી ગયા? નાનપણમાં કોઈએ તમને કર્તા, કર્મ કે ક્રિયાપદની ચોપડી પકડાવી નહોતી. છતાં તમે સાચું બોલો છો. મગજ અંદરખાને સતત એક કામ કરે છે: આસપાસના વાતાવરણમાંથી પેટર્ન પકડવાનું. આ ક્રિયા એટલે ઇમ્પ્લિસિટ લર્નિંગ. કોઈ સભાન મહેનત વગર, કોઈ નિયમો ગોખ્યા વગર અને પોતે કંઈક નવું શીખી રહ્યા છીએ તેની જાણ સુદ્ધાં થયા વગર મગજ જ્યારે જટિલ માહિતી શોષી લે, ત્યારે આ ઘટના બને છે.
આ વિચાર મનોવિજ્ઞાનમાં ઓગણીસો સડસઠની આસપાસ આર્થર રેબર નામના મનોવૈજ્ઞાનિકે પ્રયોગો દ્વારા સ્થાપિત કર્યો હતો. તેમણે જોયું કે માણસને અમુક ચોક્કસ નિયમો ધરાવતી શબ્દોની શૃંખલા બતાવવામાં આવે, તો તે નિયમ કયો છે તે સમજાવી શકતો નથી, પણ કયો નવો શબ્દ ખોટો છે તે તરત પારખી લે છે. સાઇકલ ચલાવવી કે સ્વિમિંગ કરવું આના ક્લાસિક ઉદાહરણો છે. બેલેન્સ કેમ રાખવું તેનું કોઈ ગણિત તમે કાગળ પર સમજાવી શકતા નથી, છતાં શરીર તે કરી બતાવે છે.
આ શક્તિ જેટલી ઉપયોગી છે, તેટલી જ ખતરનાક પણ છે. મગજનો આ ફિલ્ટરલેસ દરવાજો સારા અને ખરાબ વચ્ચે ભેદ નથી કરતો. જે વાતાવરણમાં તમે જીવો છો, તેની છાપ અજાણતાં જ તમારા વર્તનનો હિસ્સો બની જાય છે. તમે જે સતત જુઓ છો, તેને મગજ સાચું અને સાહજિક માની લે છે. સભાન મન જ્યારે ઊંઘતું હોય છે, ત્યારે અર્ધજાગ્રત મન બહારની ગંદકીને પણ પોતાનો નિયમ બનાવીને સ્વીકારી લેતું હોય છે.
આજના ભારતમાં આનો સૌથી મોટો શિકાર આપણી નવી પેઢી અને સ્માર્ટફોન વાપરતા વડીલો છે. ટીવી ન્યૂઝની ચિચિયારીઓ, પ્રાઈમ ટાઈમની નફરત અને વૉટ્સએપ યુનિવર્સિટીના ગ્રૂપોમાં વહેતા મેસેજ આનું ઉત્તમ ઉદાહરણ છે. કોઈ માણસ સવારે ઊઠીને ‘હું આજે કટ્ટર બનીશ’ એવું નક્કી નથી કરતો. પણ દિવસના ચાર કલાક રાડો પાડતી ન્યૂઝ ચેનલો અને ચોક્કસ કોમ કે વિચારધારા વિરુદ્ધના મીમ્સ જોતાં જોતાં મગજ એ આક્રમક ભાષા, પૂર્વગ્રહ અને ધિક્કારને અજાણતાં શીખી લે છે. પછી ઘરમાં સામાન્ય વાતચીતમાં પણ એ જ કડવાશ અને અસહિષ્ણુતા કુદરતી રીતે બહાર આવે છે.
આપણે માનીએ છીએ કે આપણે માહિતીના માલિક છીએ. વાસ્તવમાં જે માહિતી સતત આંખ સામેથી પસાર થાય છે, તે આપણો માલિક બની જાય છે. શિક્ષણ માત્ર ક્લાસરૂમમાં નથી થતું, સૌથી ઘાતક શિક્ષણ તો તમે જ્યારે સ્ક્રીન સામે અસાવધ બેઠા હો ત્યારે અંદર ઊતરી જાય છે.
તમે શું શીખી રહ્યા છો તેનો હિસાબ ન રાખો, તો અજાણતાં શીખેલી ગંદકી જ તમારી ઓળખ બની જશે.