અમર ચાહકો

કોઈ વિચાર કે સંસ્થા સાથે માણસ એટલી હદે જોડાઈ જાય કે પોતાના અસ્તિત્વ પછી પણ એ વળગણ જીવંત રાખવા મથે, તેને ‘અમર ચાહકો’ કહેવાય. આ કોઈ માનસશાસ્ત્રના પ્રોફેસરનો નિયમ નથી. બ્રાઝિલની એક જાણીતી ફૂટબોલ ક્લબ અને વિજ્ઞાપન એજન્સી ઓગિલ્વીએ વર્ષ ૨૦૧૨માં એક અભિયાન ચલાવ્યું હતું. ક્લબના કટ્ટર સમર્થકોને અંગદાન માટે તૈયાર કરવામાં આવ્યા. વિચાર એવો હતો કે મૃત્યુ પછી પણ તમારું હૃદય કે આંખો કોઈ બીજાના શરીરમાં ધબકશે, અને તમારી ક્લબ પ્રત્યેનો પ્રેમ ક્યારેય મરશે નહીં. વફાદારી જ્યારે મોતની સરહદ વટાવી જાય ત્યારે તે આંધળા પંથ જેવી બની જાય છે.

આ વિચાર માત્ર ફૂટબોલ કે અંગદાન પૂરતો મર્યાદિત નથી. આ ખ્યાલ માનવમનની એ નબળાઈ ખોલી આપે છે જ્યાં માણસ કોઈ બ્રાન્ડ, નેતા કે વિચાર સાથે પોતાની ઓળખને કાયમ માટે બાંધી દે છે. સંસ્થાઓ પોતાના સ્વાર્થ માટે સામાન્ય માણસની આ લાગણી વેચે છે. ચાહક માને છે કે પોતે મહાન ઉદ્દેશ્યનો હિસ્સો છે, પણ હકીકતમાં તે માત્ર સાધન બની રહે છે. ભક્તિ જ્યારે તર્ક કરતાં મોટી થઈ જાય ત્યારે પરિણામ હંમેશાં આત્મઘાતી આવે છે.

દલાલ સ્ટ્રીટ પર આ રોગ દરરોજ જોવા મળે છે. સામાન્ય રોકાણકાર કોઈ એક શેરના પ્રેમમાં એવો અંધ બને છે કે કંપની ખાડે જાય તો પણ બહાર નીકળતો નથી. માનો કે નરેશભાઈએ કોઈ ખાસ બેંક કે પાવર કંપનીનો શેર વર્ષો પહેલાં લીધો હતો. ભાવ તૂટીને અડધો થઈ ગયો. બેલેન્સ શીટ સડી ગઈ. છતાં નરેશભાઈ વોટ્સએપ ગ્રૂપમાં તે કંપનીનો બચાવ લડશે, જાણે એ કંપનીના સ્થાપક એમના પોતાના કાકા હોય. એ કંપનીને શેરબજારના ઉતાર-ચઢાવથી કોઈ ફરક નથી પડતો, પણ નરેશભાઈ પોતાના લોહી-પરસેવાની મૂડીનું બલિદાન આપીને પણ એ ‘ચાહક’ હોવાનો અહમ પોષે છે.

પોતાની ઓળખને કોઈ કંપનીના ટિકર સિમ્બોલ કે રાજકીય ઝંડા સાથે ચોંટાડી દેવી એ બૌદ્ધિક આળસ છે. બજાર કે દુનિયા કોઈની નિષ્ઠાની કદર કરતી નથી. જ્યારે તમે કોઈના અમર ચાહક બનો છો, ત્યારે વાસ્તવમાં તમે તમારા પોતાના વિવેકનું વિસર્જન કરી રહ્યા હો છો.

જે કંપની તમને ઓળખતી પણ નથી, તેના પ્રેમમાં શહીદ થઈ જવું એ વફાદારી નથી પણ નાદાની છે.