આદર્શ સુખી કર્મચારીનો ભ્રમ

કંપનીઓને એક એવો માણસ જોઈએ છે જે ક્યારેય થાકે નહીં અને ક્યારેય ફરિયાદ પણ ન કરે. સવારે નવ વાગ્યે દાંત કાઢતો ઓફિસમાં પ્રવેશે, રાત્રે આઠ વાગ્યે લેપટોપ બંધ કરતી વખતે પણ એના ચહેરા પર એવો જ કૃત્રિમ સંતોષ છવાયેલો રહેવો જોઈએ. આ કાલ્પનિક પાત્રને કોર્પોરેટ જગતમાં 'આદર્શ સુખી કર્મચારી' કહેવામાં આવે છે. મેનેજમેન્ટ માને છે કે જે માણસ અંદરથી પ્રસન્ન છે, તે બમણું કામ કરશે અને ક્યારેય પગાર વધારા માટે હડતાળ નહીં પાડે. પણ આ માત્ર એક સગવડિયો ભ્રમ છે.

આ ચોક્કસ શબ્દપ્રયોગ કોણે પહેલી વાર વાપર્યો તે વિશે કોઈ ઐતિહાસિક દસ્તાવેજ નથી. આ વિચાર સંસ્થાકીય મનોવિજ્ઞાનની જૂની માન્યતામાંથી ઊભો થયો છે. મેનેજમેન્ટ સાહિત્યમાં દાયકાઓથી એક જ વાત ઘૂંટવામાં આવી છે કે કર્મચારીને ખુશ રાખો એટલે કંપનીનો નફો વધી જશે. પરિણામે, ઓફિસોમાં મનોરંજક રમતો, મફત કોફી અને માનસિક શાંતિના સસ્તા સેમિનારો શરૂ થયા. પણ આ આખી કવાયતમાં વાસ્તવિક માણસ ખોવાઈ ગયો અને પ્લાસ્ટિકનું મઠારેલું હાસ્ય જીતી ગયું.

આ મોડેલનું અસલ નુકસાન એ છે કે તે કર્મચારી પર ખુશ રહેવાનું વધારાનું દબાણ લાવે છે. કામનું ભારણ ગમે તેટલું હોય, તમારે ચહેરા પર થાક કે હતાશા દેખાડવાની મનાઈ છે. જે માણસ સાચી મુશ્કેલી રજૂ કરે તેને 'નકારાત્મક વિચારસરણીવાળો' ગણીને હાંસિયામાં ધકેલી દેવામાં આવે છે. પરિણામે સાચા પ્રશ્નો દબાઈ જાય છે અને આખો સ્ટાફ માત્ર ખુશ હોવાનો અભિનય કરવામાં પોતાની અડધી શક્તિ વેડફી નાખે છે. સુખ જ્યારે કંપનીની પોલિસી બની જાય, ત્યારે તે ગુલામીનું નવું સ્વરૂપ ધારણ કરી લે છે.

અમેરિકાના ન્યૂ જર્સીમાં આઈટી કંપનીમાં નોકરી કરતા આપણા ગુજરાતી મિત્ર કેતનભાઈને જુઓ. ગ્રીન કાર્ડની રાહ જોતા જોતા દસ વર્ષ નીકળી ગયા છે. ભારતમાં બેઠેલા સંબંધીઓને લાગે છે કે કેતનભાઈ સ્વર્ગમાં બેઠા છે. વાસ્તવમાં કેતનભાઈ રોજ બાર કલાક કોડિંગ કરે છે, પીઠનો દુખાવો સહન કરે છે, પણ જ્યારે ઝૂમ કોલ ચાલુ થાય ત્યારે તરત જ અમેરિકન લહેકામાં બોલવું પડે છે કે બધું કેટલું સરસ ચાલે છે. કંપનીના ડિનરમાં જઈને એણે મજબૂરીમાં હસવું પડે છે જેથી કોઈ એવું ન માને કે એ કામથી નારાજ છે. આ શો-પીસ બનવાની કિંમત એનું લોહી ચૂકવી રહ્યું છે.

જે કંપની કામદાર પાસેથી સતત હસવાની અપેક્ષા રાખે છે, તે માણસ નહીં પણ રમકડું ખરીદવા માંગે છે.